سفر پرمشقت به مکه؛ گزارش سفر بانویی کرمانی به حج در 1271 شمسی

0

کانال تلگرام رسول جعفریان

این متن شامل چند قطعه از کتاب «روزنامه سفر حج، عتبات عالیات و دربار ناصری» است که حاجیه خانم علویه کرمانی در سال ۱۲۷۱ شمسی نوشته و با تصحیح رسول جعفریان که پژوهشگر تاریخ است منتشر شده است.

hajjآمدیم، سحر وارد مکة معظّمه شدیم. منزلی پیدا کرده، منزل کردیم. چون اهل حاج هر کدامی از میقاتگاه خودشان محرم شده بودند به جز ما بیچاره‌ها. یازده نفر بودیم که مُحرم نشده بودیم. چند نفر هم از اهل قم و هندوستان هم نرفته بودند. آنها که روزی وارد مکه شدیم مال گرفتند و رفتند. ما هر چه گشتیم شتر گیر نیامد که برویم سعدیه، لابد قاطر کرایه کردیم. رفتیم طرف قرن المنازل، خانم را تنها گذاردیم. با این حالت وداع کردیم که آیا ما در راه کشته شویم یا خدای نکرده این سه روز که ما می‌رویم برگردیم، خانم طوری نشوند. با چشم گریان و دل بریان بیمار را گذارده، رفتیم سوار شدیم.

گیر عرب پدر‌سوخته افتاده بودیم از شمر بدتر. سوار قاطر باری هی چماق می‌زد که اینها تند بروند. هر چه من التماس می‌کردم، تقلید مرا بیرون می‌آورد. می‌زند قاطر را، به خصوص زیر درخت‌های پیچ‌دار می‌برد که تمام بدن مرا پیچ‌ها تکه تکه کردند. چادرم، پیراهنم همه پاره پاره.

رسیدیم به گدار، چهار فرسخ راه گداری که گویا در تمام دنیا نباشد. بی‌بی زبیده خانم درست کرده. [از] کوه صاف، راستی راهی بیرون آورده، دو طرف اینها را با سنگ چیده، دیواره گذارده که کسی پرت نشود. زمین این را با سنگ فرش کرده، مثل پشت مجموعه صاف، که آدم پایش را می‌گذارد یک قدم برود، دو قدم برمی‌گردد، بس که صاف است. آنها که الاغ داشتند همه پیاده شدند. من و سرکار خان و چند نفر دیگر قاطر داشتیم که [پیاده] نشدیم. خان که سوار شدند، رفتند جلو، نوکرها پیاده از عقب. من بیچاره به دست عرب پدر‌سوخته گرفتار، روی قاطر مثل بید می‌لرزیدم. هی دست قاطر در می‌رفت، ده قدم عقب می‌رفت و این پدر‌سوخته هی قاطر را می‌زد. راه به این باریکی شتر، الاغ، قاطر هی می‌آمدند، می‌رفتند. گوسفندی که بایست به منی برود، همه از این گدار بایست بیاورند، نمی‌دانم چند هزار گوسفند.

خلاصه پدر‌سوخته عرب اینقدر کار کرد، مرا زد به زمین، سرم شکست. نه کسی نه کاری، غریب بی‌کس افتادم. خون از سرم می‌ریزد. از سر تا پنجة پایم پر از خون، بی‌حال افتاده. بالای سرم را گرفت که بلند شو، سوار شو. فحش هم می‌دهد. آخر یک اصفهانی رسیده، خدا پدرش را بیامرزد، به زبان عربی با این حرف زده، کوزه آبش را آورده، به حلق من بی‌کس غریب ریخته، سر مرا بسته، مرا بلند کرد، سوار کرد. باز رفتیم تا بالای گدار رسیدیم به سرکار خان. بالاخره همان بالای گدار زمین بوده که چند ده در آنجا هست، هوای خوب و سرد. گدارش سراشیبی ندارد. آنجا منزل کردیم. زن صاحبخانه را صدا کردم. چارقد و پیراهن [و] لباس‌هایم را دادم بردند شسته، همین قدر که خون ظاهر نبود، ولی همه نجس. افتاده‌ام تا دو ساعت به غروب مانده. بعد پدر‌سوخته باز قاطر را آورده، ما را سوار کرد.

… رفتیم قرن المنازل. این طرف گدار نبود، ولی راه سختی، همه کوه و سنگ که چه عرض کنم. آنها که می‌توانستند غسل کردند، محرم شدند. من که سرم شکسته، پر از خون؛ به ظاهر نجاست را پاک کرده، محرم شدیم در مسجدی. آنجا هم چند نفر منزل دارند، آب از چاه می‌کشند با گاو، زمین زراعت دارند. باز سوار شدیم آمدیم سر منزل. پاهایم همه زخم. به پالان قاطر سابیده. یک لخته پوست کنده شد. از شدت درد سر و پا تب کردم. امشب هم آنجا بودیم. اهل آنجا هم همه سیاه مثل زغال، عرب پدرسوخته.

باز خوب بود لباس‌های مرا به هر طور بود به آب مالید. یک روپیه گرفت. سحر باز صدای پدر‌سوخته بلند شد که بیایید آفتاب، توی گدار نمی‌خواهد بروید.

در این ده هم میوه از همه جور بود: سیب، غوره، توت سیاه، خیار، بالنگ‌های خوب، زردآلو، هلو، درخت گل سرخ بسیاری، هوای خوبی. خلاصه سحر برخاسته، چند قدمی سوار شدیم. تا سر گدار پیاده شدیم. مردکة عقدایی بود، آن را صدا کردم، آمد. دست مرا گرفت. چهار فرسخ راه پیاده آمدم با این حالت، تا رسیدیم سر چاهی. آنجا مال‌ها را آب دادند. ما را سوار کردند. توی آفتاب عربستان، چهار فرسخ راه باز آمدیم تا رسیدیم به چند کتوک. می‌گویند شداد است اسم اینجا. نه مرده و نه زنده، از قاطر که آمدم پایین، افتادم.

همان عرب پدر‌سوخته مرا بغل کرد، برد توی کتوک انداخت. خداوند بی‌کسی را نصیب احدی نکند. غش کردم. بعد از دو ساعت که سرکار خان قلیان کشیدند، گویا ملتفت شدند که من غش کردم. قدری آب زدند به سر [و] صورت من. خداوند خودش وسیله ساخت، من قدری به حال آمدم. اما بیابان مالامال آفتاب، در سوراخی افتاده‌ام مثل مرده تا عصر. باز می‌گویند برخیز سوار قاطر بشو، با این زخم‌های پا. باز آن مردکة عقدایى را صدا کردم. الاغی که خودش برای خودش گرفته، از او گرفتم سوار شدم. همه جا جلو الاغ را گرفته. آمدیم تا سحر رسیدیم به مکة معظّمه. «الحمد لله خداوند خواست که ما به سعدیه نرفتیم. چند نفر حاج قمی و جمعی اهل هندوستان و غیره یک روز پیش از ما از جدا [جده] رفته بودند به سعدیه. وقتی که ما از قرن المنازلس برگشتیم، آنها هم از سعدیه آمده بودند. تمام اموال آنها را برده بودند. سه نفر کشته شده بودند، چند نفر زخمی کرده بودند. خداوند به ماها رحم کرد با صدمة راه قرن المنازل. باز هم شکر خداوند را به جای آوردم.»

… وقتی که رسیدیم چه حالت، از این طرف حالت خودم، از آن طرف سرکار خانم بدحال. نشستیم دور هم به گریه کردن. الهی خداوند در غربت ناخوشی نصیب کافر نکند. الهی خداوند به زودی زود شفای عاجلی کرامت فرماید. یک لقمه نان خوردیم. با این پای‌های زخم آبله‌دار سرشکسته، به هر طور بود خون‌ها را شستم، غسل کردم. مشرف شدیم به مسجد الحرام. جای جمیعاً خالی. خداوند نصیب و روزی همه بگرداند.

طواف کردیم. سعی صفا و مروه هم کردیم، آمدیم منزل. خانم بی‌حال افتاده، بنده هم یک طرف افتادم. تب کردم به شدت. ضعف قلب شدت دارد. سر شکسته، پای‌های پر از آبله و زخم، افتادم تا فردا که یک‌شنبه هشتم شهر ذی‌حجه الحرام است. باز کجاوة شتری آوردند، ما سوار شدیم. عصری آمدیم در صحرای منی. شب در آنجا بودیم. در مسجد خیف نماز کردیم، دعا به حال دوستان [و] رفیقان کردیم. آمدیم سر منزل یعنی توی چادر. جای همگی خالی. بیابان پر از آدم و شتر، قریب صد هزار آدم و صد هزار شتر، چادرها بند به بند زده. مصری‌ها محمل عایشه را بار کردند، شامی‌ها محمل حضرت پیغمبر – صلوات الله و سلامه علیه – را بار کردند. همه جا جلو حاج بودند تا رسیدیم به صحرای منی.

همراه هر محمل قریب هزار عسکر شتر سوار [و] پیاده. امشب تا صبح هزار توپ و تفنگ انداختند. متصل شیپور زدند. صبح نماز کردیم. بار کردند آمدیم در عرفات. باز هم بیابان مالامال آفتاب گرم، که چه عرض کنم، در چادر به اعمال خود گرفتار، مثل مرده. تا عصری در عرفات بودیم. عصری بار کرده، شب رفتیم در مشعر الحرام. آنجا سنگ جمع کردیم. باز صبح نماز کرده، بار کردند. آمدیم رسیدیم در منی پیاده شدیم. از آنجا که چادر ما را زدند تا میلی که بایست سنگ جمره بزنند، نیم فرسخ راه بود. باز پیاده رفتیم. سنگ اوّل را زدیم، برگشتیم توی چادر. قربانی کردیم. الهی خداوند قبول کند. جای همگی خالی.

امروز [و] امشب هم در منی بودیم. باز صبح یازدهم یک سنگ دیگر را زدیم. امشب بار کردند، سوار شدیم، آمدیم به مکه. باز خانم بدحال افتاده‌اند. خداوند نصیب کافر نکند در غربت ناخوشی. نمی‌دانم من بیچارة بدبخت فلک زده چه حالت دارم، خدا می‌داند و بس. باز غسل کردم، مشرّف شدیم در حرم، طواف کردیم. سعی صفا و مروه را کردیم. باز مشرّف شده، حج نسا را به جا آورده، آمدیم منزل، افتادم. با حالت خراب و ضعف قلب.

عصری باز سوار شده رفتیم در منی. بنده که از ضعف نمی‌فهمم کجا می‌روم چه می‌کنم. مگر خداوند از کرم [و] لطف خودش اعمال ما روسیاه‌ها را قبول کند. ولی الحمد لله به هر طور بود اعمالی به جا آوردم، اگر خداوند قبول کند همه با آه [و] ناله.

روز سیزدهم الحمد لله فارغ از اعمال شدیم. پشت پای بنده هم كوروكی [کوره‌دار] شده كه قوة حركت نیست. بدبختی همه جا دامن آدم را می‌گیرد. مثل مشهور می‌گویند: «اقبال تو پیش! من به دنبال». من بدبخت بینوا یك آب خوش از گلویم پایین [نرفته]. حالا الهی كه خانم بهتر بشوند، غصّه سهل است، می‌گذرد. شب در منی پنج نفر در چادر عرب‌ها كشیدند و اموال آنها را بردند، و حال آنكه چادرها بند در بند زده بود. كسی خبر نشد. بعد شنیدم شریف مكه عسكر فرستاده، سی چهل نفری گرفته، زنجیر كردند، آوردند.

امروز كه یك‌شنبه پونزدهم است، الحمد لله احوال خانم بهتر است. ولی ضعف از اندازه بیرون. خداوند به خیر راضی باشد. چه قدر بدبختیم در دنیا. از ساعتـی كـه از كـرمان بیـرون آمـدیم یـك آب خوش از گلویم پایین نرفته؛ نه من، همگی.

امروز كه روز دوشنبه شانزدهم است، احوال خانم بسیار بد شد كه قطع امید همه شد. خداوند خودش شفای عاجلی كرامت فرماید. بس كه غصه خوردیم، مردیم.

امروز كه روز سه‌شنبه هفدهم است، الحمد لله احوال بهتر است. از مرگ جسته‌اند. خداوند ترحّمی بكند. نوكرها همه تب كردند. خداوند محافظت كند.

امروز كه هجدهم است، عید غدیر. با این پای لنگ كوره‌دار [=کورک‌دار] به هر طور بود رفتم در حرم حضرت خدیجه خاتون و حرم حضرت عبدالمناف وحضرت ابوطالب «و حضرت آمنه والدة حضرت پیغمبر(ص)» و عبدالمطلب زیارت كردم. جای همگی خالی است. دعا به همگی كردم كه خداوند نصیب و روزی همگی بگرداند و این دین را از گردن همگی ادا كند. امروز هم سركار حاجی خان تب كردند. خداوند تفضّلی بفرماید، از همه جهت خوشحال شویم. عمارت‌های مكة معظمه هم مثل عمارات بمبئی می‌ماند. همه شش هفت طبقه در بالاخانه‌ها منزل دارند. كوچه و بازار مكه را بنده كه فرصت رفتن نكردم، مگر از راهی كه به حرم مشرّف می‌شوم. كسی را هم ندارم كه از در بازار خبری بیاورد. محض خاطر حاجی خانم حالتی نیست. خودم هم پایم كوره دارد كه نمی‌توانم حركت كنم. الهی خداوند عواقب امور را به خیر بگرد‌اند. گویا ان‌شاء الله روز بیست و دوم از مكة معظمه حركت می‌كنیم به طرف مدینة طیبه.

امروز كه روز بیست و دوم است، احوال سركار خانم بسیار بد است. خداوند خودش محافظت فرماید. والله اگر فهمیدم كجا آمدم و كجا می‌روم، یا فهمیدم چطور طواف كردم. از دو حال بیرون نیست: یا اینكه اعمال من به هیچ وجه مقبول نیست، یا اینكه خیلی خیلی مقبول افتاده. الهی خداوند خودش قبول فرماید، بحق محمد و آله. صبحی هم رفتیم به زیارت این بزرگواران. جای همگی خالیست. ان‌شاء الله صبح بیست وپنجم روانة مدینه خواهم شد.

«این چند روز سه دفعه باران آمد در مکه» امروز كه بیست وپنجم است، احوال خانم بسیار بد است. خداوند خودش رحم كند. بنده هم جای همگی خالی، رفتم خانه‌ای که تولّد حضرت پیغمبر(ص) شده، زیارت كردم. وقتی برگشتم احوال خانم دگرگون شده است. كار از كار گذشته. خداوند خودش وسیله بسازد.

صبح پنج‌شنبه بیست و ششم از مكه حركت كردیم، آمدیم. نیم فرسخی مكه بغل مكان حاجی‌ها که دنبال بودند. عصری آمدند گفتند در مكه بارانی شدیدی آمده كه سیل روان شده. همه بازار [و] دكان را جمع كردند. خیلی واهمه كردند. در آنجایی كه ما بودیم باران آمد ولی كم. شب بودیم با حالت پریشان. با این ناخوش بدحال به سر بردیم.

صبح جمعه بیست و هفتم سوار شدیم. آمدیم، پنج فرسخی، سر چاه امام حسن (ع) منزل کردیم. چاهی که حضرت خودشان کندند. درخت انجیری هم سر چاه سبز است. خانم خیلی بداحوال، من بیچاره از حال خود بیزار. شب ماندیم.

صبح شنبه بیست و هشتم بار كردیم از مكه، همه جا میان دو كوه آمدیم. این منزل دو فرسخ كه آمدیم، دو طرفِ كوه همه نخلستان و درخت لیموی آب. چهار فرسخ به این طور بود: آبادی، جمعیت زیاد، آب روان كمی هم داشت. چون عسكر مصری با محمل عایشه سر آب منزل کردند، ما را بردند دورتر انداختند. آنجا را وادی لیمو می‌گویند.

غروبی خانم فوت كردند.

خدا نصیب كافر نكند. كاش گردن من شكسته بود، نیامده بودیم. میان بیابان، غریب بی‌كس، نه آب نه آبادی، خدا پدر حاجی اسماعیل اصفهانی حمله‌دار را بیامرزد، زودی توی دامنة كوه چادر زدند و سه نفر غسال آوردند. بنده كاری كه هرگز نكرده بودم، رفتم نشستم تا اینكه غسل دادم. كفن كردند. هر ساعت می‌گفتند زود باشید كه عرب حرامی می‌آید ما را می‌كشد، چون توی دامنة كوه بودیم. در هر حال بعد از غسل آوردیم پایین كوه، نزدیك چادر حاجی‌ها شتری كشتند. نعش پیچیدند در پوست شتر. ما آمدیم توی چادر. نه جرأت گریه، می‌گویند برای اهل حاج خوش‌آینده نیست. تا صبح آهسته آهسته گریه كردیم. خدا به فریاد دل من بیچارة فلك‌زده برسد.
بی‌طـالع اگر مسجد آدینه بسازد
یا سقف فرود آید و یا قبله كج آید
بدبخت خودم، بی‌كس خودم، غریب خودم؛ خدا به فریادم برسد. تنهایی وداع این ناكام كه چه قدر برای من سخت است. رضا بقضاء الله، مسلماً لأمره.

طلوع صبح یك‌شنبه بیست و نهم بار كردند. تا عصری راه آمدیم. ده فرسخ راه، در این بیابان هم همه دُرمان [دُرمنه] و خار مغیلان و درخت كهور و غیره. غروب رسیدیم در بیابان لوط بی‌آب منزل كردیم. كاری به جز غصه نداریم. نه حالت عزاداری، نه حالت گریه. متصل سوار شتر پدر‌سوخته، كه نه دل دارم، نه پهلو، نه سر و كله. خدا محافظت كند. شب بودیم.

صبح دوشنبه سلخ بار كردیم. در این بیابان هم ابداً كوه نبود. باز هم خار مغیلان و درخت و دُرمان. هفت فرسخ راه آمدیم. شب ماندیم.

Print Friendly, PDF & Email
Share.

نظرتان را بنویسید

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: