رویکردی مدرن در رفتار با زمانِ روایت

0

بهناز علي‌پور گسكري
جهان کتاب
شمارة 327ـ328، مرداد‌ ـ شهریور 1395

عادت‌های صبحگاهی
آسيه نظام‌شهيدی
تهران: چ2، نشر افراز، 1394. ‌152ص

مجموعه داستان عادت‌های صبحگاهی از آسیه نظام‌‌شهیدی دومین مجموعه داستان این نویسندة ساکن مشهد است که در 1393 چاپ و در 1394 بازچاپ شده است. مجموعه شامل نُه داستان کوتاه است. تمساح نیوزیلندی محبوب من نخستین مجموعة داستان این نویسنده را نیز نشر هیلا در سال 1390 منتشر کرد. هر دو کتاب مورد توجه خوانندگان داستان و در فهرست جوایز ادبی قرار گرفتند. داستان‌های هر دو مجموعه به‌درستی ارتباط آگاهی نویسنده را با جهان پیرامونش ترسیم می‌کنند و شاخصۀ مهم داستان‌ها، عنصر زمان و نحوۀ رفتار نویسنده با آن است.

مقدمه نظری 
[اگر می خواهید سریع به نقد داستان برسید بخش بعد را ببینید] 

ژرژ پوله (Georges Poulet) از منتقدان مهم نقد مضموني كه اساس نظریات خود را به مقولة زمان اختصاص داده، بر اين باور است كه يك اثر جايگاه تبلور احساسي و شهودي نويسنده است و منتقد با هم‌سو شدن با آگاهي صاحب اثر مي‌تواند چگونگي هستي و جهان انديشة او را درك كند. به اين ترتيب آگاهي نويسنده به طور انكارناپذیري با مقولة زمان پيوند مي‌خورد. پوله در تحلیل آثار، براي کیفیت درک نویسندگان از مقولۀ زمان اهميتي ويژه قائل است. از منظر او هر اثر دو جنبه دارد؛ یکی واقعیت عینی و دیگری واقعیت انتزاعی، كه جنبۀ انتزاعی بر جنبۀ عینی آن مقدم است. ( نقل به مضمون از: فضاي پروستي)

زمان همواره از مقوله‌هاي مورد بحث فلاسفه بوده است، اما از قرن نوزدهم درک دگرگونه‌ای از زمان در فلسفه شکل گرفت که کانت و هایدگر به عنوان نمایندگان مهم آن برشمرده مي‌شوند. هانری برگسون در نقد آرای کانت، زمان را به دو گونۀ زمان تجربه‌های درونی (ذهنی) یا روان‌شناختی و زمان بیرونی یا ساعتی تقسیم می‌کند. به زعم او در زمان ذهنی، گذشته و حال و آینده در هم می‌آمیزند و نقش روان و ناخودآگاهی برجسته می‌شود. در این حالت نفس ما مجذوب تصویر، احساس ، شیء، بو یا صدایی می‌شود و از زمان حال خارج می‌گردد. این درک متفاوت از زمان، بعدها خودش را به ادبیات رساند. یکی از اولین رمان‌نویسانی که به نقش زمان ذهنی در رمان توجه کرد، مارسل پروست نویسندۀ رمان در جست و جوی زمان از دست رفته است که نقش زمان درونی را در روان انسانی در رمان تجسم بخشید. درک انسان از روایت همواره به زمان وابسته بوده است. داستان طبق تعاریف سنّتی زنجیره‌ای از روایت‌هاست که در زمان شکل می‌گیرد و به توالی منظم وقایع در زمان پای‌بند است. اما در قرن بیستم سیر خطی و تقویمی زمان به هم می‌ریزد و زمان درونی و ذهنی زنجیرۀ روایت را به گونه‌ای دیگر به هم پیوند می‌دهد. در هر دو گونۀ رفتار با زمان مشاهده می‌کنیم که داستان به دو مقولۀ زمان و روایت وابسته است و درک انسان از روایت به درك او از زمان بازمي‌گردد. تلاش نویسندگانی مثل جویس، فاکنر، لارنس و وُلف که به سير تحوّل زمان دروني در روان انسان پرداخته‌اند، تلاشي است براي درکِ کیفیت زمان و رسیدن به تجارب اصیل آدمی. به این ترتیب دلمشغولی به زمان از مباحث پراهمیت داستان‌های مدرن است.

زبان مدرن و زنان منزوی داستان

رویکرد نویسندۀ مجموعه داستان عادت‌های صبحگاهی در رفتار با زمانِ روایت در اغلب داستان‌ها، رویکردی مدرن است و در گروه داستان‌های رئالیستی مدرن دسته‌بندی می‌شود. شخصیت‌های این مجموعه مانند مجموعة پیشین، اغلب زنان منزوی و وحشت‌زده‌ای هستند که سایۀ شوم گذشته را همچون لاشه‌ای سنگین بر گرده‌های خود حمل می‌کنند. آن‌ها قربانی گذشته و آینده‌ای نامعلوم‌اند. فضای داستان‌ها عموماً تراژیک است و شخصیت‌ها و موقعیت‌های آن‌ها بر اساس شرح واقعیت‌های آشنای زندگی بنا شده‌اند؛ در عین حال طنز پوشیده‌ای در داستان‌ها هست که موقعیت‌های آدمی را در محیطش در عین مضحک بودن، ترسناک می‌سازد و به آن حالتی گروتسک‌وار می‌‌بخشد. داستان‌ها در دو دسته‌ نمود یافته‌اند: یک دسته از آن‌ها دغدغۀ وجودی و هستی‌شناختی شخصیت‌ها را می‌کاوند و دستۀ دیگر معطوف‌اند به نگاه انتقادی -اجتماعی نویسنده در مواجهه با هستی‌‌های مختلف.

در این نوشته تلاش شده‌است تا بحث زمان در داستان کوتاهِ «عادت‌های صبحگاهی» که نام خود را نیز به مجموعه بخشیده است، و خوش‌ساخت‌ترین و بلندترین داستان مجموعه نیز هست، به عنوان نمونة كلّي آثار نويسنده مورد واکاوی قرار گیرد.

داستان طرح سرراستی ندارد. آذردخت زن میانسالی است که با شوهر و پرندۀ بیمارش در یک مجتمع آپارتمانی زندگی گیاه‌واری دارند. آذردخت یک روز صبح از بالکن خانه متوجه حضور مردی در بالکن طبقة بالا می‌شود. حسِّ تازه‌ای در او راه می‌یابد. پس از این واقعه، روزمرگی زندگی آذردخت شکل دیگری به خود می‌گیرد و او هر روز برای دیدن مرد در بالکن خانه‌اش حاضر می‌شود. مرد شباهت عجیبی به نویسندۀ تنها کتابی دارد که او سال‌هاست آن را می‌خواند و مرور می‌کند. این کتاب سفرنامه‌ای قدیمی (مربوط به 150 سال پیش) از مستشرقی انگلیسی و موضوع آن مربوط به تاریخ مشهد است. آذرخت تنها یک ‌بار مرد را بیرون از خانه ملاقات می‌کند و با هم گپ و گفتی هم دارند و او درمی‌یابد که با وي تفاهم عجیبی دارد. اما در پایان یک هفتۀ طلایی، ناگهان با غیبت مرد مواجه می‌شود.

زبان در خدمت بریدن از بیرون

در این داستان درکی هوشمندانه از موضوع زمان و بازی با آن، وقایع داستان را در مرز واقع و خیال معلّق نگه می‌دارد. نویسنده با محوریت بخشیدن به ذهن شخصیت اصلی، زمان روزمره را می‌شکند و با این عمل عادات روزمره‌اش برآشفته می‌شود تا جایی که با ذهن‌پردازی و رویا اندیشی اساساً از دنیای پیرامونی خود منفک می‌شود و دنیایی مستقل از خانه و آشپزخانه و شوهر بیمارش می‌سازد. به مستشرق انگلیسی هویتی عینی می‌دهد و او را بر بالکن خانه احضار می‌کند و یک هفتة متفاوت را با او در مکانی باستانی می‌گذراند و بعد از این گردش به‌ظاهر یک هفته‌ای و گردش در تاریخ و زندگی گذشتة خود و شهرش، به آگاهی ويژه‌اي می‌رسد، یک آگاهی نامطمئن که قطعیتی بر آن مترتب نیست. باید دید توالی زمانی که نویسنده در این داستان به آن‌ها می‌پردازد، چه کیفیتی دارد؟ ترسیم گذشتۀ راوی در این داستان در لحظه‌هایی از زمان حال، از طریق بازسازی اشیاء و اشخاص مثل ساعت، کتاب و مستشرق انگلیسی اتفاق می‌افتد.

آذردخت جهان را از طریق تجربه‌هایی از گذشته که یکی پس از دیگری از حال سر بر می‌آورند، درک می‌کند یا برعکس حال را از طریق تلاقی آن‌ها با گذشته دریافت می‌کند. او ارتباطی با دنیای پیرامونی ندارد. همة رابطه‌اش با دنیای بیرون خرید از فروشگاه، گرفتن یک فیلم، و خواندن کتابی قدیمی دربارة تاریخِ شهر است؛ به طوری که موقع برگشتن به خانه در گردشی با مرد بالکن‌نشین‌، راهِ خانه را گم می‌کند. زمانِ حال در این داستان زمانی قائم به ذات نیست، بلکه لحظه‌ای گذرا و ناقص است که به‌سرعت خود را به گذشته می‌رساند و راوی می‌کوشد از خلال آن به تصویری از خود و جهان پیرامونی‌‌اش دست یابد. لحظه‌ای است که همواره خاطره‌ای از گذشته را با خود می‌آورد.

سفرنامه و ساعت قدیمی زن

نشانۀ مهمی که در این داستان بر گذشته و نماد چیرگی آن بر زمان حال دلالت می‌کند، به طور مشخص ساعت قدیمی و سفرنامه است. از تجاربی که خاطرات را به صورتی غیرارادی به راوی یادآوری می‌کنند، تصویر، صدا و بو است. ژرژ پوله می‌گوید همساز شدن با احساسی در گذشته باعث تداعی خاطرات می‌شود. لحظه‌های گمشده بازیافته می‌شوند و در اعماق زمان جای می‌گیرند و به حرکت در می‌آیند و فضایی سراسر از فراموشی فرورفته را درمی‌نوردند تا به سطح آگاهی آدمی برسند. بنابر این آگاهی برای شخصیت داستانی تداوم گذشته‌ای نامحدود است و کاملاً جدا و متمایز از سیر خطّی زمان و متعلّق به دنیای ذهنی اوست. این داستان به رغم این‌که عرصۀ تداعی لحظاتی از گذشته برای رساندن راوی به درکی از خویشتن است، از آن جهت که در آرزوی دستیابی به زمانی بیکرانه است، معطوف به آینده به حساب می‌آید و نشانه‌های امید را در او از طریق درک تازه‌ای از اشیاء و اشخاص به منظور بازسازی آینده نشان می‌دهد.

در حقیقت، آذردخت به رغم گریز از گذشته در آینده‌ای به سر می‌برد که ویژگی بارز آن اتصال به گذشته است. تخیّل از ویژگی‌های اصلی چنین زمانی است که از حال جداست و به سبب ناشناخته بودنش امید به درک اشیا و اشخاص را برای او فراهم می‌کند. میل به بازسازی در آذردخت نشان‌دهندۀ امید و انتظار است. چنین میلی در تخیّل و زندگي خاليِ او (راوی) جا می‌گیرد تا مردی را تصوّر ‌کند که به او عشق می‌ورزد. مردی که هر روز طیِ یک هفته برای دیدن او به بالکن می‌آید و با او دیدار و گفت‌وگو می‌کند. او مرد ایده‌آلی است که قبل از شنیدن سؤال‌های آذردخت، پاسخ‌های دقیق می‌دهد. این مردِ ذهنی برآمده از سفرنامۀ شرقی، نویسندۀ کتاب است که در تباین با حضور جغدوار شوهر در خانه قرار می‌گیرد. پس تخیّلِ عشق به نشانه‌ای از برخورد راوی با دنیای ناشناختۀ آینده و فراموشی لحظۀ حال مرتبط است.

به این ترتیب زمان دیگر رشته‌ای از لحظات متوالی تلقی نمی‌شود که نویسنده قرار باشد گاه‌به‌گاه نگاه تعمّدی به گذشته بيندازد، بلکه جریانی دائمی در ذهن قلمداد می‌شود که در آن وقایع گذشته به حال سرریز می‌کند و به بازنگری گذشته و تخیّل آینده ختم می‌شود. در واقع این وحشت آذردخت از نابودی در زمان است که با نشانة ساعت دیواری که در صحنة آخر داستان آن را به خدمتکار می‌بخشد، تجلّی می‌یابد. او از وحشت گذشته به آینده پناه می‌برد تا از لحظات فناناپذیر حال دور شود. این میل به جاودانه شدن و زندگی است که آذردخت را به بازسازی اشیاء و اشخاص وامی‌دارد؛ یعنی میل به ماندن و ماندگاری. او با گریز از زمان بیرونی به زمان ناب انسانی (تخیّل) نزدیک می‌شود و با ابزار درخواست، عشق و تخیل به کشمکش با حال و گذشته می‌پردازد. اما در پایان داستان اتفاق دیگری هم رخ می‌نماید كه آذردخت و خواننده هر دو در لحظه‌ای نامطمئن بین واقع و خيال منجمد می‌شوند؛ درست همان موقعي كه سرايدار اعلام مي‌كند مردي از طبقة بالا اسباب‌كشي كرده است. (نقل قول صفحة آخر)

موخره

نظام‌شهیدی برای بازنمایی مفهوم زمان با استفادة درست از دیالوگ‌ها، استفاده از روایتی نامتعارف، بازی، و درهم‌آمیختن واقع و تخیّل، محوریت بخشیدن به روایتِ ذهنیِ متّکیِ بر راوی سوم شخص محدود، و بینامتنیّت ذهنیات او را برای مخاطب بازسازی می‌کند. بینامتنیّت سکوی دیگری برای رفت و آمد راوي در زمان پيشين و پسين است. متن سفرنامه‌ای که در داستان غایب است در متن حاضر، داستان، وارد می‌شود. یعنی داستان با متنی دیگر وارد گفت‌وگو و تعامل می‌شود، آن را به خدمت می‌گیرد و موقعیت زن دیروز و امروز را در مشهد ديروز و مشهد امروز بازنمایی می‌کند. بخشی از شهر و شرح سفرنامه و شخصیت سیّاح انگلیسی وارد متن حاضر می‌شود و با آن تعامل می‌کند تا متن جدیدی خلق شود. و اما، زمان‌های طلایی که راوی برای خود می‌سازد، قادر نیست او را از دنیای مغموم و کسالت‌بار زندگی‌اش جدا کند. زمان قادر به نجات زن نیست و او را مضطرب و در وضعیتی نامطمئن رها می‌کند. به علاوه در داستان معلوم نمی‌شود که راوی با گریز از گذشته و ورود به فصلي جديد از زندگي، چه اندازه از عهدۀ شناخت خود و خواست‌هایش برمی‌آید. معلوم نیست او در این کشمکش می‌تواند از خلال بازسازی گذشته به شناختی از خود برسد یا این‌که آگاهی از گذشته و شوربختی آینده در هم می‌آمیزند و به شكل يك دور ادامه مي‌يابند؟

* نویسنده استاديار دانشگاه پيام نور است.

منابع:
ژرژ پوله، آگاهي نقد. ترجمة مرتضي بابك معين. تهران: علمی، 1390.
همو. فضاي پروستي. ترجمة وحيد قسمتي. تهران: ققنوس، 1390.

*تیترها از راهک

Print Friendly, PDF & Email
Share.

نظرتان را بنویسید

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: