کلک خیال انگیز؛ زندگینامه نورالدین زرین کلک

0

کلک خیال انگیز
نوشته ابراهیم نبوی
بر اساس گفتگو با نورالدین زرین کلک
لندن: اچ اند اس مدیا، 2016

نورالدین زرین کلک
مقدمه بر کتاب

هنگامی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬مجلس‭ ‬یادبود‭ ‬سیمین‭ ‬بهبهانی‭ ‬در‭ ‬شهرمان‭ ‬در‭ ‬جنوب‭ ‬کالیفرنیا‭ ‬چشمم‭ ‬به‭ ‬ابراهیم‭ ‬نبوی‭ ‬افتاد‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬هم‭ ‬سلام‭ ‬و‭ ‬معانقه‭ ‬کردیم،‭ ‬فکر‭ ‬نمی‌کردم‭ ‬این‭ ‬طنزنویس‭ ‬محبوب‭ ‬من‭ ‬که‭ ‬سالها‭ ‬مرا‭ ‬با‭ ‬طنزهای‭ ‬خود‭ ‬خندانده‭ ‬است،‭ ‬روزی‭ ‬کتابی‭ ‬جدی‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬کارها‭ ‬و‭ ‬زندگی‭ ‬من‭ ‬بنویسد‭.‬

سیمین‭ ‬بهبهانی‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬دیدن‭ ‬فیلم‌ها‌ی‭ ‬من‭ ‬و‭ ‬بویژه‭ ‬امیر‭ ‬حمزه‭ ‬در‭ ‬ده‭ ‬پانزده‭ ‬سال‭ ‬اخیر‭ ‬لطف‭ ‬ویژه‌ای‭ ‬به‭ ‬من‭ ‬وهمسرم‭ ‬روحی‭ ‬پیدا‭ ‬کرده‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬اغلب‭ ‬مجامع‭ ‬و‭ ‬محافل‭ ‬خانه‭ ‬ما‭ ‬شرکت‭ ‬می‌کرد،‭ ‬قضا‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬سالی‭ ‬که‭ ‬ما‭ ‬به‭ ‬آمریکا‭ ‬آمده‭ ‬بودیم،‭ ‬تا‭ ‬گوشه‌ای‭ ‬برای‭ ‬باقیمانده‭ ‬عمر‭ ‬خود‭ ‬پیدا‭ ‬کنیم،‭ ‬چشم‭ ‬از‭ ‬جهان‭ ‬پوشید‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬دیار‭ ‬صدهزار‭ ‬سالگان‭ ‬رفت‭ ‬و‭ ‬غصه‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬دل‭ ‬دوستدارانش‭ ‬گذاشت‭.‬

پس‭ ‬دیدار‭ ‬ابراهیم‭ ‬نبوی‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬شب‭ ‬تلخ‭ ‬برای‭ ‬من‭ ‬هم‭ ‬حسرت‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬مرهم. ‬قرارمان‭ ‬این‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬روزی‭ ‬دیگر‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬و‭ ‬هوایی‭ ‬دیگر‭ ‬دیداری‭ ‬ترتیب‭ ‬دهیم‭ ‬تا‭ ‬فرصتی‭ ‬باشد‭ ‬درباره‭ ‬زندگان‭ ‬و‭ ‬زندگی‭ ‬حرف‭ ‬بزنیم‭.‬

و‭ ‬عجبا‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬دیدار‭ ‬دوم‭ ‬مردی‭ ‬را‭ ‬دیدم‭ ‬در‭ ‬قامت‭ ‬پژوهشگر‭ ‬و‭ ‬سینماشناس‭ ‬و‭ ‬نویسنده‌ای‭ ‬که‭ ‬همه‭ ‬اخبار‭ ‬مرا‭ ‬می‌دانست‭ ‬و‭ ‬همه‭ ‬فیلم‌های‭ ‬مرا‭ ‬دیده‭ ‬بود،‭ ‬همه‭ ‬یادداشت‌ها‌ی‭ ‬و‭ ‬مقاله‌ها‭ ‬و‭ ‬خردوریزهای‭ ‬مرا‭ ‬خوانده‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬کمتر‭ ‬چیزی‭ ‬مانده‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬او‭ ‬نداند. ‬او‭ ‬به‭ ‬من‭ ‬پیشنهاد‭ ‬کرد‭ ‬تا‭ ‬زندگینامه‭ ‬مرا‭ ‬بنویسد‭!‬

هرچند‭ ‬که‭ ‬تا‭ ‬امروز‭ ‬هم‭ ‬نمی‌دانم‭ ‬به‭ ‬یقین‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬کار‭ ‬چه‭ ‬منفعتی‭ ‬نصیب‭ ‬او‭ ‬خواهد‭ ‬شد،‭ ‬اما‭ ‬جوابی‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬موردی‭ ‬دیگر‭ ‬به‭ ‬کسی‭ ‬دیگر‭ ‬داد‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬جواب‭ ‬خود‭ ‬تلقی‭ ‬می‌کنم‭ ‬و‭ ‬ساکت‭ ‬می‌شوم‭: ‬‮«‬هر‭ ‬کاری‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬نباید‭ ‬برای‭ ‬منفعت‭ ‬کرد‭.‬‮»‬

در‭ ‬طول‭ ‬ماه‌های‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬دیدار‭ ‬و‭ ‬هفته‌ها‭ ‬و‭ ‬روزها‭ ‬و‭ ‬ساعت‌ها‌ی‭ ‬بیشماری‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬ابراهیم‭ ‬نبوی‭ ‬که‭ ‬حالا‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬‮«‬داور‮»‬‭ ‬می‌خوانم،‭ ‬گذراندم‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬پرسش‌هایش‭ ‬پاسخ‭ ‬گفتم،‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬بسیار‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬آنکه‭ ‬می‌شناختم‭ ‬شناختم‭ ‬و‭ ‬هر‭ ‬بار‭ ‬با‭ ‬حیرت‭ ‬به‭ ‬عمق‭ ‬دانش‭ ‬و‭ ‬سطح‭ ‬هوش‭ ‬و‭ ‬ارتفاع‭ ‬اطلاعاتش‭ ‬پی‭ ‬بردم‭.‬

داور‭ ‬گفته‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬خیال‭ ‬دارد‭ ‬تا‭ ‬اجداد‭ ‬و‭ ‬آباء‭ ‬مرا‭ ‬جستجو‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬تا‭ ‬آخرین‭ ‬فردی‭ ‬که‭ ‬چیزی‭ ‬از‭ ‬من‭ ‬می‌داند‭ ‬پرسش‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬کار‭ ‬را‭ ‬هم‭ ‬کرد. ‬و‭ ‬حاصل‭ ‬کار‭ ‬او‭ ‬از‭ ‬ملامحمد‭ ‬مهدی‭ ‬نراقی‭ ‬1206)‭ ‬قمری)‭ ‬شروع‭ ‬و‭ ‬تا‭ ‬نواده‌ها‌ی‭ ‬من‭ (‬۱۴۳۷‭) ‬یعنی‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬قرن‭ ‬ادامه‭ ‬یافت. ‬این‭ ‬کوشش‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬دوازده‭ ‬ماه‭ ‬به‭ ‬درازا‭ ‬کشید،‭ ‬اما‭ ‬نتیجه‭ ‬بسیار‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬توقع‭ ‬من‭ ‬بود. ‬ابراهیم‭ ‬نبوی‭ ‬انصافا‭ ‬مشخصات‭ ‬یک‭ ‬پژوهشگر‭ ‬حرفه‌ای‭ ‬را‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬نکته‌ای‭ ‬نیست‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬بی‌اعتنا‭ ‬یا‭ ‬به‭ ‬سهولت‭ ‬بگذرد‭.‬

سوای‭ ‬تحصیلات‭ ‬آکادمیکش‭ ‬در‭ ‬جامعه‭ ‬شناسی‭ ‬و‭ ‬مشارکت‭ ‬دایمش‭ ‬در تحولات‭ ‬و‭ ‬پدیده‌ها‌ی‭ ‬اجتماعی‭ ‬روز‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬سو‭ ‬و‭ ‬اشراف‭ ‬او‭ ‬به‭ ‬منابع‭ ‬اطلاعات‭ ‬همراه‭ ‬با‭ ‬تسلط‌اش‭ ‬به‭ ‬سیستم‌ها‌ی‭ ‬اطلاعاتی‭ ‬مدرن‭ ‬و معرفت‭ ‬نامه‌ها‌ی‭ ‬دیگر‭ ‬از‭ ‬طرفی،‭ ‬و‭ ‬حوصله‌ی‭ ‬فوق‭ ‬العاده‭ ‬او‭ ‬در‭ ‬حفاری‭ ‬اطلاعات‭ ‬باعث‭ ‬فراهم‭ ‬آمدن‭ ‬مطالب‭ ‬این‭ ‬کتاب‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬یقین‭ ‬غلط‭ ‬نیست‭ ‬و‭ ‬بیراه‭ ‬نیست‭ ‬و‭ ‬گزاف‭ ‬نیست،‭ ‬سهل‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬دقیق‭ ‬و‭ ‬عمیق‭ ‬و‭ ‬صحیح‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬بخشی‭ ‬از‭ ‬تاریخ‭ ‬معاصر‭ ‬را‭ ‬روشن‭ ‬می‌کند‭.‬

ابراهیم‭ ‬نبوی‭ ‬را‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬که‭ ‬ببینم،‭ ‬سالها‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬می‌خواندم؛‭ ‬در‭ ‬”ستون‭ ‬پنجم‌”اش‭ ‬در‭ ‬روزنامه‭ ‬جامعه‭ ‬و‭” ‬ستون‭ ‬چهارم”اش‭ ‬در‭ ‬روزنامه‭ ‬توس‭ ‬و‭” ‬بی‌ستون‌”اش‭ ‬در‭ ‬نشاط‭ ‬و‭” ‬چهل‭ ‬ستون‌”اش‭ ‬در‭ ‬عصر‭ ‬آزادگان‭… ‬و‭ ‬اغراق‭ ‬نگویم‭ ‬نیمی‭ ‬از‭ ‬علل‭ ‬آبونه‭ ‬شدن‭ ‬من‭ ‬در‭ ‬مجلات‭ ‬و‭ ‬روزنامه‌ها‌ی‭ ‬وقت‭ ‬از‭ ‬1370‭ ‬تا‭ ‬آخر‭ ‬همین‭ ‬طنزهای‭ ‬روزانه‭ ‬نبوی‭ ‬بود‭.‬

اولین‭ ‬دیدار‭ ‬من‭ ‬با‭ ‬او‭ ‬در‭ ‬شب‭ ‬مهمانی‭ ‬دوستم‭ ‬منوچهر‭ ‬حسن‭ ‬زاده‭ ‬ناشر‭ ‬مروارید‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬مصادف‭ ‬بود‭ ‬با‭ ‬خروج‭ ‬هیاهوبرانگیز‭ ‬نبوی‭ ‬از‭ ‬زندان،‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬محاکمه‭ ‬جنجالی‭ ‬و‭ ‬پرطنز‭ ‬او‭ ‬که‭ ‬همه‌ی‭ ‬ناظران‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬دادگاه‭ ‬و‭ ‬مردم‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬صف‭ ‬خریداران‭ ‬روزنامه‌ها‭ ‬به‭ ‬خنده‭ ‬آورده‭ ‬بود. ‬آن‭ ‬شب‭ ‬نبوی‭ ‬البته‭ ‬نمی‌توانست‭ ‬و‭ ‬نمی‌بایست‭ ‬گزارش‭ ‬مستقیمی‭ ‬از‭ ‬زندان‭ ‬اوین‭ ‬و‭ ‬دوران‭ ‬زندانش‭ ‬بدهد‭ ‬و‭ ‬مهمانان‭ ‬هم‭ ‬اینقدر‭ ‬می‌دانستند‭ ‬که‭ ‬نباید‭ ‬از‭ ‬او‭ ‬پرسش‌ها‌ی‭ ‬خاصی‭ ‬بکنند،‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬همه‭ ‬اما‭ ‬نبوی‭ ‬می‌دانست‭ ‬همه‭ ‬چقدر‭ ‬تشنه‌اند‭ ‬تا‭ ‬او‭ ‬اندکی‭ ‬از‭ ‬آنچه‭ ‬در‭ ‬چنته‭ ‬تجربه‭ ‬زندان‭ ‬دارد‭ ‬برای‭ ‬مهمان‌ها‌ی‭ ‬متعجب‭ ‬و‭ ‬خوشحال‭ ‬بگوید. ‬بنا‭ ‬براین‭ ‬شرح‭ ‬کوتاهی‭ ‬داد‭ ‬در‭ ‬بیان‭ ‬یک‭ ‬شب‭ ‬از‭ ‬شب‌ها‌ی‭ ‬زندانش‭ ‬و‭ ‬بقیه‭ ‬را‭ ‬سپرد‭ ‬به‭ ‬شنوندگانش‭: ‬‮«‬‭…. ‬یک‭ ‬شب‭ ‬که‭ ‬حالم‭ ‬بد‭ ‬بود،‭ ‬نشستم‭ ‬به‭ ‬نوشتن: ‬نوشتن‭ ‬هر‭ ‬چه‭ ‬بد‭ ‬و‭ ‬بیراه‭ ‬بلد‭ ‬بودم؛‭ ‬آنقدر‭ ‬نوشتم‭ ‬که‭ ‬وقتی‭ ‬آفتاب‭ ‬زد،‭ ‬دفترم‭ ‬پر‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬از‭ ‬فحش‭!‬‮»‬

و‭ ‬این‭ ‬روش‭ ‬تخلیه‭ ‬روانی‭ ‬به‭ ‬نظرم‭ ‬خیلی‭ ‬داهیانه‭ ‬آمد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬پس‭ ‬گهگاه‭ ‬به‭ ‬خودم‭ ‬گفتم‭ ‬چرا‭ ‬این‭ ‬کار‭ ‬را‭ ‬خودم‭ ‬در‭ ‬دوران‭ ‬زندانم‭ ‬نکردم؟‭ ‬بعد‭ ‬برای‭ ‬سر‬پوش‭ ‬گذاشتن‭ ‬روی‭ ‬واقعیت‭ ‬به‭ ‬یاد‭ ‬آوردم‭ ‬که‭ ‬کاغذ‭ ‬و‭ ‬قلم‭ ‬در‭ ‬زندان‭ ‬انفرادی‭ ‬من‭ ‬ممنوع‭ ‬بود! ‬و‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬بد‌تر‭ ‬این‭ ‬که‭ ‬واژه‭ ‬نامه‌ی‭ ‬فحش‭ ‬من‭ ‬بیشتر‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬صفحه‭ ‬نمی‌توانست‭ ‬شد‭!‬

در‭ ‬دیدار‭ ‬اخیر‭ ‬به‭ ‬یادش‭ ‬آوردم‭ ‬و‭ ‬پرسیدم‭ ‬با‭ ‬آن‭ ‬‮«‬فحشنامه‮»‬‭ ‬چه‭ ‬کرده‭ ‬است؟‭ ‬گفت: ‬اکنون‭ ‬آن‭ ‬یادداشت‌ها‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬‮«‬مجموعه‭ ‬اصطلاحات‭ ‬زندان‮»‬‭ ‬به‭ ‬ضمیمه‭ ‬خاطرات‭ ‬زندانش‭ ‬منتشر‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬عجبا‭ ‬که‭ ‬بیشترین‭ ‬خریدارانش‭ ‬رانندگان‭ ‬کامیون‭ ‬و‭ ‬دوره‭ ‬گردان‭ ‬هستند‭!‬

اینک‭ ‬که‭ ‬کتاب‭ ‬می‌رود‭ ‬تا‭ ‬شکل‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬بیاید‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬زمان‭ ‬چاپ‭ ‬نزدیک‭ ‬می‌شود‭ ‬اعتراف‭ ‬می‌کنم‭ ‬که‭ ‬اگر‭ ‬این‭ ‬کوشش‌ها‌ی‭ ‬آقای‭ ‬ابراهیم‭ ‬نبوی‭ ‬نبود‭ ‬نه‭ ‬تنها‭ ‬تاریخ‭ ‬گذشته‌ی‭ ‬دور خانوادگیم‭ ‬مستند‭ ‬نشده‭ ‬بود،‭ ‬بلکه‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬قسمت‌ها‌ی‭ ‬زندگی‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬یاد‭ ‬برده‭ ‬بودم. ‬به‭ ‬همسرم‭ ‬گفتم‭ ‬این‭ ‬کتاب‭ ‬اگر‭ ‬هیچ‭ ‬خواننده‌ای‭ ‬نداشته‭ ‬باشد،‭ ‬دست‭ ‬کم‭ ‬دو‭ ‬خواننده‭ ‬خواهد‭ ‬داشت،‭ ‬پسرمان‭ ‬فرهنگ‭ ‬و‭ ‬دخترمان‭ ‬نگار،‭ ‬تا‭ ‬برعکس‭ ‬من‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬پدرم‭ ‬هیچ‭ ‬چیز‭ ‬درباره‭ ‬زندگی‌اش‭ ‬نشنیدم،‭ ‬فرزندانم‭ ‬تقریبا‭ ‬تمام‭ ‬زندگی‭ ‬مرا‭ ‬بدانند‭.‬

‭ ‬لاگونا‭ ‬وودز‭/ ‬کالیفرنیا‭/ ‬ تیرماه‭ ‬1395

ابراهیم نبوی:
شیوه‭ ‬کار‭ ‬و‭ ‬جمع‭ ‬آوری‭ ‬اطلاعات
(بخشی از مقدمه)

وقتی‭ ‬من‭ ‬و‭ ‬نورالدین‭ ‬زرین‌کلک‭ ‬تصمیم‭ ‬گرفتیم‭ ‬با‭ ‬هم‭ ‬به‭ ‬گفتگو‭ ‬بپردازیم،‭ ‬من‭ ‬با‭ ‬یک‭ ‬مشکل‭ ‬جدی‭ ‬مواجه‭ ‬بودم: ‬ضربه‌ای‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬یکی‭ ‬دو‭ ‬سال‭ ‬گذشته‭ ‬به‭ ‬او‭ ‬خورده‭ ‬بود،‭ ‬باعث‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬برخی‭ ‬چیزها‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬سادگی‭ ‬به‭ ‬یاد‭ ‬نیاورد. ‬به‭ ‬همین‭ ‬دلیل‭ ‬ما‭ ‬تصمیم‭ ‬گرفتیم‭ ‬با‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬همه‭ ‬اسناد‭ ‬و‭ ‬مدارک‭ ‬و‭ ‬افراد‭ ‬کار‭ ‬کنیم. ‬این‭ ‬فراموشی‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬شش‭ ‬ماه‭ ‬به‭ ‬طول‭ ‬نکشید،‭ ‬به‭ ‬سرعتی‭ ‬باورنکردنی‭ ‬زرین‌کلک‭ ‬تمام‭ ‬آنچه‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬سختی‭ ‬به‭ ‬یاد‭ ‬می‌آورد،‭ ‬به‭ ‬راحتی‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬حضور‭ ‬ذهن‭ ‬می‌دانست‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬باعث‭ ‬شد‭ ‬تقریبا‭ ‬همه‭ ‬گذشته‭ ‬را‭ ‬بخوبی‭ ‬واگو‭ ‬کند. 

من‭ ‬با‭ ‬همه‭ ‬اعضای‭ ‬خانواده‭ ‬زرین‌کلک‭ ‬گفتگو‭ ‬کردم،‭ ‬گفتگوی‭ ‬من‭ ‬با‭ ‬نگار‭ ‬و‭ ‬فرهنگ‭ ‬پسر‭ ‬و‭ ‬دختر‭ ‬آقای‭ ‬زرین‌کلک،‭ ‬و‭ ‬همسرش‭ ‬روحی‭ ‬مبنای‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬گفتگوها‭ ‬قرار‭ ‬گرفت. ‬پس‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬من‭ ‬با‭ ‬ناصرالدین،‭ ‬مجید،‭ ‬بدرالدین،‭ ‬سوسن‭ ‬و‭ ‬مریم،‭ ‬خواهران‭ ‬و‭ ‬برادران‭ ‬آقای‭ ‬زرین‌کلک‭ ‬گفتگو‭ ‬کردم. ‬گفتگوها‭ ‬غالبا‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬تا‭ ‬سه‭ ‬ساعت‭ ‬طول‭ ‬کشید‭ ‬و‭ ‬همه‭ ‬گفتگوها‭ ‬با‭ ‬صدا‭ ‬ضبط‭ ‬شد. ‬همچنین‭ ‬من‭ ‬با‭ ‬حسین‭ ‬ارباب‭ ‬مطلق،‭ ‬زمان‭ ‬زمانی،‭ ‬عبدالله‭ ‬علیمراد،‭ ‬فرخنده‭ ‬ترابی‭ ‬و‭ ‬برخی‭ ‬دیگر‭ ‬از‭ ‬دوستان‭ ‬زرین‌کلک‭ ‬به‭ ‬تفصیل‭ ‬یا‭ ‬خلاصه‭ ‬گفتگو‭ ‬کردم. ‬سپس‭ ‬کلیه‭ ‬اسناد‭ ‬و‭ ‬مدارک‭ ‬را‭ ‬مرور‭ ‬کردم،‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬1500‭ ‬قطعه‭ ‬عکس‭ ‬را‭ ‬شناسایی‭ ‬و‭ ‬تعریف‭ ‬کردیم‭ ‬و‭ ‬کلیه‭ ‬نوشته‌ها،‭ ‬شعرها،‭ ‬هایکوها،‭ ‬قصه‌ها،‭ ‬طرح‌ها‌ی‭ ‬قصه،‭ ‬یادداشت‌ها‌ی‭ ‬نیمه‭ ‬مانده،‭ ‬سفرنامه‌ها،‭ ‬یادداشت‌ها‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬پانصد‭ ‬فایل‭ ‬ورد‭ ‬بود‭ ‬خواندم. ‬

پس‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬نوبت‭ ‬حدود‭ ‬3000‭ ‬طرح‭ ‬موجود‭ ‬در‭ ‬آرشیو‭ ‬خصوصی‭ ‬زرین‌کلک‭ ‬بود‭. ‬همه‭ ‬این‭ ‬طرح‌ها‭ ‬و‭ ‬عکس‌ها‭ ‬دیجیتال‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬منظم‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬برای‭ ‬مستند‭ ‬کردن‭ ‬نوشته‌ها‭ ‬استفاده‭ ‬شد. ‬برای‭ ‬نظم‭ ‬دادن‭ ‬به‭ ‬اطلاعات‭ ‬حداقل‭ ‬دو‭ ‬بار‭ ‬من‭ ‬کرونولوژی‭ ‬کامل‭ ‬و‭ ‬دقیق‭ ‬زندگی‭ ‬کل‭ ‬خانواده‭ ‬را‭ ‬تنظیم‭ ‬کردم‭ ‬و‭ ‬نکته‭ ‬این‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬هر‭ ‬بار‭ ‬چیزهایی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬یاد‭ ‬می‌آوردیم‭ ‬که‭ ‬کاملا‭ ‬از‭ ‬یاد‭ ‬رفته‭ ‬بود‭. ‬جز‭ ‬همه‭ ‬اینها‭ ‬من‭ ‬هر‭ ‬آنچه‭ ‬هر‭ ‬کسی‭ ‬درباره‭ ‬زرین‌کلک‭ ‬نوشته‭ ‬بود‭ ‬خواندم. ‬از‭ ‬نقد‌ها‭ ‬و‭ ‬مقالات،‭ ‬تا‭ ‬یادداشت‌ها‭ ‬و‭ ‬یادواره‌ها،‭ ‬تا‭ ‬کتاب‌ها‌ی‭ ‬مختلف. ‬همچنین‭ ‬چند‭ ‬فیلم‭ ‬که‭ ‬درباره‭ ‬او‭ ‬ساخته‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬یک‭ ‬به‭ ‬یک‭ ‬دیدم. ‬جز‭ ‬اینها‭ ‬البته‭ ‬و‭ ‬بدیهی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬تمام‭ ‬آثار‭ ‬زرین‌کلک‭ ‬را‭ ‬بارها‭ ‬و‭ ‬بارها‭ ‬خواندم‭ ‬و‭ ‬دیدم‭ ‬و‭ ‬شنیدم. ‬

دقت‭ ‬و‭ ‬دقت‭ ‬و‭ ‬دقت‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬اصل‭ ‬برای‭ ‬کار‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬نادیده‭ ‬نگرفتن‭ ‬هیچ‭ ‬چیز‭ ‬یک‭ ‬کار‭ ‬مهم. ‬نتیجه‭ ‬این‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬تقریبا‭ ‬هیچ‭ ‬اطلاعی‭ ‬درباره‭ ‬زرین‌کلک‭ ‬وجود‭ ‬ندارد‭ ‬که‭ ‬جستجو‭ ‬نکرده‭ ‬باشم. ‬همه‭ ‬اینها‭ ‬جدا‭ ‬از‭ ‬پژوهش‌های‭ ‬موازی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬برای‭ ‬کار‭ ‬صورت‭ ‬گرفته‭ ‬است. ‬

من‭ ‬قصد‭ ‬داشتم‭ ‬کل‭ ‬اتفاقات‭ ‬زندگی‭ ‬خانواده‭ ‬زرین‌کلک‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬بستر‭ ‬تاریخی‭ ‬بگذارم،‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬دلیل‭ ‬لازم‭ ‬بود‭ ‬در‭ ‬مواردی‭ ‬با‭ ‬دقت‭ ‬پژوهش‭ ‬شود‭ ‬که‭ ‬شاید‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬چندان‭ ‬طبیعی‭ ‬نیاید‭ ‬یا‭ ‬حتی‭ ‬خنده‭ ‬دار‭ ‬باشد. ‬از‭ ‬تاریخچه‭ ‬کیهان‭ ‬بچه‌ها‭ ‬و‭ ‬انتشارات‭ ‬فرانکلین‭ ‬گرفته،‭ ‬تا‭ ‬پژوهش‭ ‬درباره‭ ‬زندگی‭ ‬خانوادگی‭ ‬رضاشاه‭ ‬و‭ ‬ازدواج‭ ‬رضاشاه‭ ‬با‭ ‬ملکه‭ ‬توران‭ ‬و‭ ‬طلاق‭ ‬او،‭ ‬وضعیت‭ ‬واردات‭ ‬موتورسیکلت‭ ‬در‭ ‬فاصله‭ ‬سال‌های‭ ‬1310‭ ‬تا‭ ‬1330‭ ‬تا‭ ‬قحطی‭ ‬بزرگ‭ ‬ایران‭ ‬در‭ ‬سال‌های‭ ‬1296‭ ‬تا‭ ‬1298‭ ‬تا‭ ‬زندگی‭ ‬دقیق‭ ‬خانواده‭ ‬امینی‭ ‬و‭ ‬خانم‭ ‬فخرالدوله‭ ‬و‭ ‬شرکت‌های‭ ‬وارداتی‭ ‬خانواده‭ ‬امینی‭ ‬و‭ ‬تاریخچه‭ ‬لشت‭ ‬نشاء،‭ ‬تا‭ ‬زندگینامه‭ ‬سیدضیاء‭ ‬الدین‭ ‬طباطبایی،‭ ‬ریشه‭ ‬یابی‭ ‬نسل‌ها‌ی‭ ‬مختلف‭ ‬نراقی‌ها،‭ ‬تاریخچه‭ ‬همدان‭ ‬در‭ ‬انقلاب‭ ‬مشروطه‭ ‬و‭ ‬قبل‭ ‬و‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬آن،‭ ‬تاریخ‭ ‬تاسیس‭ ‬مدارس‭ ‬دخترانه‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬مدارس‭ ‬مدرن‭ ‬توسط‭ ‬یهودیان‭ ‬و‭ ‬آمریکایی‌ها،‭ ‬تا‭ ‬بررسی‭ ‬تعمیرات‭ ‬کاخ‭ ‬سعدآباد،‭ ‬تا‭ ‬بررسی‭ ‬چند‭ ‬نسل‭ ‬وزرای‭ ‬مالیه‭ ‬از‭ ‬1310‭ ‬تا‭ ‬1330تا‭ ‬وضعیت‭ ‬حمله‭ ‬هوایی‭ ‬و‭ ‬زمینی‭ ‬روسها‭ ‬به‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬وضعیت‭ ‬ایران‭ ‬در‭ ‬جنگ‭ ‬دوم‭ ‬جهانی‭ ‬و‭ ‬تا‭ ‬قیمت‭ ‬کلیه‭ ‬کالاها‭ ‬در‭ ‬فاصله‭ ‬سال‌های‭ ‬1310‭ ‬تا‭ ‬1330 ‭ ‬وضعیت‭ ‬لوله‭ ‬کشی‭ ‬تهران‭ ‬و‭ ‬برق‭ ‬شهری‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬بسیاری‭ ‬کارهای‭ ‬دیگر‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬متن‭ ‬به‭ ‬آنها‭ ‬توجه‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬آن‭ ‬که‭ ‬متنی‭ ‬کم‭ ‬خطا‭ ‬نوشته‭ ‬شود‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬آنها‭ ‬پژوهش‭ ‬انجام‭ ‬گرفت. ‬

داستانی‭ ‬پر‭ ‬از‭ ‬آب‭ ‬چشم
گوئی‭ ‬مرگ‭ ‬با‭ ‬کتاب‭ ‬ما‭ ‬مسابقه‭ ‬ناجوانمردانه‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬پیش‭ ‬گرفته‭ ‬بود،‭ ‬هنوز‭ ‬ویرایش‭ ‬هشتم‭ ‬تمام‭ ‬نشده‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬بخش‌هایی‭ ‬از‭ ‬کتاب‭ ‬نیمه‭ ‬مانده‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬خبر‭ ‬مرگ‭ ‬پرویز‭ ‬کلانتری‭ ‬رسید،‭ ‬من‭ ‬شاهد‭ ‬این‭ ‬بودم‭ ‬که‭ ‬زرین‌کلک‭ ‬چه‭ ‬روزهای‭ ‬تلخی‭ ‬را‭ ‬گذراند‭ ‬تا‭ ‬مرگ‭ ‬این‭ ‬بهترین‭ ‬همراه‭ ‬همه‭ ‬عمر‭ ‬را‭ ‬باور‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬بپذیرد،‭ ‬قرار‭ ‬شد‭ ‬بخشی‭ ‬از‭ ‬فصل‭ ‬پایانی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬پرویز‭ ‬کلانتری‭ ‬اختصاص‭ ‬دهیم،‭ ‬بخش‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬شروع‭ ‬کردم‭ ‬به‭ ‬نوشتن‭ ‬که‭ ‬خبر‭ ‬مرگ‭ ‬عباس‭ ‬کیارستمی‭ ‬رسید،‭ ‬اگرچه‭ ‬من‭ ‬با‭ ‬شخص‭ ‬کیارستمی‭ ‬رابطه‭ ‬خاصی‭ ‬نداشتم‭ ‬و‭ ‬تنها‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬کسی‭ ‬که‭ ‬عاشق‭ ‬سینماست‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬بسیار‭ ‬دوست‭ ‬می‌داشتم،‭ ‬ولی‭ ‬زرین‌کلک‭ ‬که‭ ‬سی‭ ‬سال‭ ‬در‭ ‬اتاق‭ ‬کارش‭ ‬چهار‭ ‬تابلو‭ ‬آویخته‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬دو‭ ‬تا‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬از‭ ‬کلانتری‭ ‬و‭ ‬سومی‭ ‬از‭ ‬کیارستمی‭ ‬بود،‭ ‬در‭ ‬اندوهی‭ ‬شگرف‭ ‬و‭ ‬دشوار‭ ‬فرو‭ ‬رفت،‭ ‬یکی‭ ‬دو‭ ‬روز‭ ‬بعد‭ ‬خبر‭ ‬مرگ‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬بهترین‭ ‬دوستانش‭ ‬یعنی‭ ‬دکتر‭ ‬اعتماد‭ ‬مقدم‭ ‬رسید‭ ‬که‭ ‬هر‭ ‬سه‭ ‬تن‭ ‬این‭ ‬رفتگان،‭ ‬سال‌های‭ ‬طولانی‭ ‬با‭ ‬نورالدین‭ ‬همسفران‭ ‬زندگی‭ ‬و‭ ‬همراهان‭ ‬سرنوشت‭ ‬بودند،‭ ‬دشوار‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬کتاب‭ ‬را‭ ‬تمام‭ ‬کنیم‭ ‬و‭ ‬این‌ها‭ ‬را‭ ‬ننویسیم،‭ ‬شاید‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬نتیجه‌ای‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬خبرها‭ ‬می‌گرفتیم،‭ ‬این‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬مرگ‭ ‬انگار‭ ‬مثل‭ ‬زندگی‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬ما‭ ‬جاری‭ ‬است،‭ ‬باورش‭ ‬کنیم‭ ‬و‭ ‬بگذاریم‭ ‬جایی‭ ‬در‭ ‬کنارمان‭ ‬داشته‭ ‬باشد،‭ ‬شاید‭ ‬روزی‭ ‬دری‭ ‬را‭ ‬باز‭ ‬کنیم‭ ‬و‭ ‬خود‭ ‬در‭ ‬آستانه‭ ‬رفتن‭ ‬به‭ ‬صفحه‭ ‬دیگری‭ ‬از‭ ‬کتاب‭ ‬زندگی‌مان‭ ‬قرار‭ ‬بگیریم‭.‬

در‭ ‬آغاز‭ ‬قصد‭ ‬داشتم‭ ‬کتاب‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬گفتگو‭ ‬بنویسم،‭ ‬اما‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬چندی‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬نتیجه‭ ‬رسیدم‭ ‬که‭ ‬بهتر‭ ‬است‭ ‬به‭ ‬چیزی‭ ‬شبیه‭ ‬رمان‭ ‬تاریخی‭ ‬برسم. ‬این‭ ‬مورد‭ ‬را‭ ‬آزمودم،‭ ‬اما‭ ‬بخش‌هایی‭ ‬از‭ ‬زندگی‭ ‬خانواده‭ ‬از‭ ‬هر‭ ‬داستانی‭ ‬جذاب‌تر‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬بهتر‭ ‬بود‭ ‬به‭ ‬همان‭ ‬شکل‭ ‬نوشته‭ ‬شود. ‬حتی‭ ‬در‭ ‬همین‭ ‬کتاب‭ ‬بخش‌هایی‭ ‬از‭ ‬کار‭ ‬مانند‭ ‬‮«‬رستم‭ ‬کوی‭ ‬فردوسی‮»‬‭ ‬و‭ ‬‮«‬مدرسه‭ ‬اسدآبادی‮»‬،‭ ‬متن‭ ‬‮«‬درخت‭ ‬خرمالو‮»‬‭ ‬و‭ ‬داستان‭ ‬‮«‬قاری‮»‬‭ ‬عینا‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬اندکی‭ ‬حک‭ ‬و‭ ‬اصلاح‭ ‬متن‭ ‬نوشته‭ ‬خود‭ ‬نورالدین‭ ‬زرین‌کلک‭ ‬است. ‬به‭ ‬همین‭ ‬دلیل‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬نتیجه‭ ‬رسیدم‭ ‬که‭ ‬چند‭ ‬نکته‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬نظر‭ ‬بگیرم،‭ ‬نخست‭ ‬اینکه‭ ‬داستان‭ ‬اصلی‭ ‬یعنی‭ ‬زندگی‭ ‬نورالدین‭ ‬زرین‌کلک‭ ‬هیچ‭ ‬گاه‭ ‬رها‭ ‬نشود‭ ‬و‭ ‬بیان‭ ‬وقایع‭ ‬تاریخی‭ ‬فقط‭ ‬بستر‭ ‬داستان‭ ‬اصلی‭ ‬ما‭ ‬باشد. ‬دیگر‭ ‬آن‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬همه‭ ‬فرم‌ها‌ی‭ ‬روایی‭ ‬استفاده‭ ‬شود‭ ‬تا‭ ‬خواننده‭ ‬کار‭ ‬را‭ ‬راحت‭ ‬و‭ ‬روان‭ ‬دنبال‭ ‬کند‭. ‬حاصل‭ ‬این‭ ‬کار‭ ‬کتابی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬می‌خوانید. ‬نامش‭ ‬را‭ ‬می‌خواهید‭ ‬زندگینامه‭ ‬بگذارید‭ ‬یا‭ ‬داستان‭ ‬یا‭ ‬رمان. ‬مهم‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬متن‭ ‬خوانده‭ ‬شود. ‬این‭ ‬نوشته‭ ‬البته‭ ‬ادای‭ ‬وظیفه‌ای‭ ‬است‭ ‬به‭ ‬مردی‭ ‬بزرگ‭ ‬که‭ ‬من‭ ‬و‭ ‬نسل‌ها‌ی‭ ‬گوناگون‭ ‬به‭ ‬او‭ ‬مدیونیم. ‬امیدوارم‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬انجام‭ ‬این‭ ‬وظیفه‭ ‬کوتاهی‭ ‬نکرده‭ ‬باشم‭.‬

 ‬ارواین،‭ ‬کالیفرنیا / مرداد 1395

Print Friendly, PDF & Email
Share.

نظرتان را بنویسید

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: