نمی اندیشیم؟ احتمالا به خاطر عادت به دروغ است

1

روزنامه اعتماد

احسان شریعتی استاد و پژوهشگر فلسفه در نشست روز فلسفه و همزمان با زادروز دكتر علی شریعتی آغاز فلسفه را دوستی برای راستی‌پژوهی خواند. فشرده ای از سخنان او را می خوانید:

كسانی كه فلسفه (فیلوسوفیا) می‌ورزند، اولا باید مصداق دوست (سوفیا) باشند و بحث‌های‌شان باید نزاع عاشقانه‌ای بر سر موضوع باشد. اما فلسفه با خوداندیشی شروع می‌شود و با تكرار جملات بزرگان نمی‌توان اندیشید. وقتی می‌توانیم بیندیشم كه برای مثال با نقل قول از نیچه فقط به نیهیلیسم مدرن و نقد نیچه و هایدگر به سوبژكتیویته بسنده نكنیم، بلكه ریشه شرقی نیهیلیسم را نیز در بیابیم كه نیچه به آن نیز اشاره دارد. بنابراین ما خودمان نوعی كویراندیشی و نیهیلیسم داریم و این به خشكی سرزمین ما نیز ارتباط دارد.

بنابراین مساله كم آبی و آب جدی است. البته ممكن است در آغاز این موضوع محیط زیستی تلقی شود، اما جنبه‌ای نمادین نیز دارد و كویری كه ما داشتیم، به قول دكتر شریعتی كه امروز زادروزش است، فقط بحثی جغرافیایی نیست، بلكه به تاریخ ما ارتباط دارد و ما باید به این تاریخ بیندیشیم.

هنگامی كه این كویراندیشی و نیهیلیسم شرقی را موضوع كار قرار دهیم، فلسفه این جا و اكنون شروع می‌شود، یعنی در جهان زیستی كه ما باید در آن خودمان را نقد كنیم. ما در جهان زیستی هستیم كه به تعبیری قرون وسطایی است، یعنی هنوز وارد تجدد نشده‌ایم و در حال گذار از سنت به تجدد هستیم.

بحث ما از حیث فلسفی این است كه شرایط امكان طرح پرسش فلسفی در فرهنگ و تمدن ما چگونه است؟ غربی‌ها مدعی هستند كه فلسفه امری غربی است. هایدگر مدعی است كه فلسفه از یونان آغاز می‌شود و به آلمان می‌رسد. اما سوال ما این است كه فلسفه در شرق و جهان اسلام چگونه ممكن است؟ فلسفه مدرن در ایران كنونی چه وضعیتی دارد؟

فلسفه با حیرت و كنجكاوی آغاز می‌شود و زمانی كه پرسش نباشد، فلسفه هم نیست. اما در مورد ما به تعبیر هایدگر آنچه پرسش‌برانگیز است این است كه چرا ما پرسشی نمی‌پرسیم؟ در این زمینه تنها نادانی دخیل نیست، بلكه ترس و طمع نیز حضور دارند. مافیای جهل و طمع و ترس نمی‌خواهند این پرسش مطرح شود. در حالی كه ما اساتید فلسفه به طور خاص و دانشگاه به طور عام و نیروی آگاه در جامعه ما مسوولیت دارد كه این امید را به عهده گیرد.

ما باید بتوانیم به عنوان فیلسوف و دوستدار دانایی صورت مساله را مطرح كنیم. به قول علما زمانی كه صورت مساله درست مطرح شود، اصل مساله حل می‌شود. اگر ما بتوانیم به مسائل‌مان (مثل خشكسالی، دروغ و دشمن) به طور فلسفی و درست بیندیشیم، در مسیر درستی قرار گرفته‌ایم.

البته در سطح جهانی نیز بیم‌های زیادی هست. در شرایطی هستیم كه یك میلیاردر (ترامپ) به منبع امید مردم بدل شده و این پارادوكس نشان می‌دهد كه در چه كویری زندگی می‌كنیم. این در حوزه سیاست مشهود است. اما ما در منطقه‌مان مسائل ویژه‌ای نیز داریم كه كمتر راجع به آن اندیشیده‌ایم. مساله مهم‌تر این است كه این مساله محلی با وضعیت جهانی همزمانی دارند و این مساله را پیچیده‌تر می‌كند. بنابراین وضعیت اندیشه در ایران به طور عام و فلسفه به طور خاص ناگوار است.

بیم ما این است كه چرا به مسائل خودمان نمی‌اندیشیم؟ فلسفه و فضیلت ایرانی به تعبیر نیچه این است كه راست بگو! متاسفانه ما در ایران كمتر راست می‌گوییم و كمتر به مسائل اصلی به شكل راستگویانه‌ای می‌اندیشیم. امیدوارم در آینده با شجاعت و خطر بتوانیم راستگویانه و صادقانه به این پرسش‌ها بیندیشیم.

—————–
*با ویرایش

Print Friendly, PDF & Email
Share.

۱ دیدگاه

  1. Pingback: کانون فرهنگی هنری خنیا

نظرتان را بنویسید

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: