بازنویسی ذهن؛ روش‌هایی برای برخورد خوب با موقعیت بد

0

محسن مخملباف

از: بازنویسی ذهن
نوشته محسن مخملباف
لندن: اچ اند اس مدیا، 2017

 مقدمه
شاید‭ ‬نام‭ ‬‮«‬ذکر‭ ‬درمانى‮»‬‭ ‬شما‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬یاد‭ ‬کسانى‭ ‬می‌اندازد‭ ‬که‭ ‬تسبیح‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬گرفته‌اند‭ ‬و‭ ‬زیر‭ ‬لب‭ ‬مدام‭ ‬نام‭ ‬خدا‭ ‬را‭ ‬می‌گویند‭ ‬تا‭ ‬گره‭ ‬از‭ ‬کارشان‭ ‬باز‭ ‬شود. ‬اما‭ ‬ذکر‭ ‬درمانى‭ ‬در‭ ‬واقع‭ ‬نام‭ ‬یک‭ ‬نوع‭ ‬روانشناسى‭ ‬است. ‬این‭ ‬روش‭ ‬درمانى‭ ‬با‭ ‬بررسى‭ ‬نحوه‭ ‬عملکرد‭ ‬ذهن‭ ‬انسان،‭ ‬به‭ ‬ما‭ ‬می‌آموزد‭ ‬که‭ ‬چگونه‭ ‬بخش‭ ‬نیمه‭ ‬خودکار‭ ‬مغز‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬باورها،‭ ‬عادات،‭ ‬یا‭ ‬نظام‭ ‬تربیتى‌مان،‭ ‬به‭ ‬شکل‭ ‬ناصحیحى‭ ‬برنامه‭ ‬ریزى‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬اکنون‭ ‬منجر‭ ‬به‭ ‬افسردگى،‭ ‬اضطراب،‭ ‬وسواس‭ ‬و‭ ‬خشم‭ ‬می‌شود‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬نو‭ ‬برنامه‌ریزى‭ ‬کنیم‭ ‬تا‭ ‬از‭ ‬شدت‭ ‬رنج‌هاى‭ ‬روحى‭ ‬روانى‭ ‬و‭ ‬حتى‭ ‬جسمى‭ ‬خود‭ ‬بکاهیم. ‬برنامه‌هاى‭ ‬غلطى‭ ‬که‭ ‬اگر‭ ‬از‭ ‬مغزمان‭ ‬پاک‭ ‬نشوند،‭ ‬تا‭ ‬ابد‭ ‬موجب‭ ‬رنج‭ ‬ما‭ ‬خواهند‭ ‬شد. ‬شما‭ ‬می‌توانید‭ ‬اسم‭ ‬این‭ ‬نحوه‭ ‬از‭ ‬درمان‭ ‬را‭ ‬بازنویسى‭ ‬ذهن‭ ‬نیز‭ ‬بنامید‭.‬

آشنایى‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬روش‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬خواندن‭ ‬این‭ ‬کتاب‭ ‬تنها‭ ‬چند‭ ‬ساعت‭ ‬از‭ ‬وقت‭ ‬شما‭ ‬را‭ ‬خواهد‭ ‬گرفت،‭ ‬اما‭ ‬در‭ ‬صورتى‭ ‬موفق‭ ‬به‭ ‬تغییر‭ ‬افکار،‭ ‬احساسات‭ ‬و‭ ‬رفتار‭ ‬خود‭ ‬می‌شوید‭ ‬که‭ ‬تا‭ ‬مدتى (‬حداقل‭ ‬سه‭ ‬ماه) ‬هر‭ ‬روز‭ ‬دقایقى‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬اجراى‭ ‬ذکر‭ ‬درمانى‭ ‬اختصاص‭ ‬دهید. ‬شاید‭ ‬ابتدا‭ ‬نام‭ ‬ذکر‭ ‬درمانى‭ ‬به‭ ‬خاطر‭ ‬معنى‭ ‬عمومى‭ ‬آن،‭ ‬شما‭ ‬را‭ ‬پس‭ ‬بزند،‭ ‬اما‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬مدتى‭ ‬خواهید‭ ‬دید‭ ‬که‭ ‬براى‭ ‬این‭ ‬روش،‭ ‬مناسب‌ترین‭ ‬نام‭ ‬ذکر‭ ‬درمانى‭ ‬است. ‬چرا‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬روش‭ ‬مبتنى‭ ‬بر‭ ‬تکرار‭ ‬افکار‭ ‬صحیحى‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬می‌بایست‭ ‬در‭ ‬مغز‭ ‬میانى‭ ‬ما‭ ‬تثبیت‭ ‬شود‭.‬

ذکر‭ ‬درمانى‭ ‬بر‭ ‬کدام‭ ‬بخش‭ ‬از‭ ‬مغز‭ ‬اثر‭ ‬می‌کند؟
مغز‭ ‬پیچیده‭ ‬آدمى‭ ‬از‭ ‬اجزاى‭ ‬بی‌شمارى‭ ‬تشکیل‭ ‬شده،‭ ‬اما‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬دیدگاه‭ ‬کلى‭ ‬مغز‭ ‬به‭ ‬خاطر‭ ‬وظایفى‭ ‬که‭ ‬هر‭ ‬بخش‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬عهده‭ ‬دارد،‭ ‬به‭ ‬سه‭ ‬قسمت‭ ‬تقسیم‭ ‬می‌شود‭:‬

بخش‭ ‬کاملا‭ ‬خودکار:‭‬ این‭ ‬قسمت‭ ‬از‭ ‬مغز‭ ‬مسئول‭ ‬اداره‭ ‬حیات‭ ‬ماست‭. ‬مثلا‭ ‬تنفس‭ ‬ما‭ ‬در‭ ‬هنگام‭ ‬خواب‭ ‬و‭ ‬بیدارى‭ ‬به‭ ‬عهده‭ ‬همین‭ ‬بخش‭ ‬است. ‬چنانچه‭ ‬بیهوش‭ ‬شویم،‭ ‬این‭ ‬بخش‭ ‬از‭ ‬مغز،‭ ‬تنفس‭ ‬ما‭ ‬را‭ ‬همچنان‭ ‬مدیریت‭ ‬می‌کند. ‬تنظیم‭ ‬بسیارى‭ ‬از‭ ‬فعل‭ ‬و‭ ‬انفعالات‭ ‬شیمیایى‭ ‬مورد‭ ‬نیاز‭ ‬زندگى‭ ‬ما‭ ‬به‭ ‬عهده‭ ‬همین‭ ‬بخش‭ ‬است. ‬تا‭ ‬جایى‭ ‬که‭ ‬می‌توان‭ ‬گفت‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬بخش‭ ‬از‭ ‬مغز‭ ‬خود‭ ‬هیچگونه‭ ‬تسلط‭ ‬و‭ ‬نفوذى‭ ‬نداریم.‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬بخش،‭ ‬مغز‭ ‬زیرین‭ ‬هم‭ ‬گفته‭ ‬می‌شود‭.‬

بخش‭ ‬کاملا‭ ‬ارادى: این‭ ‬بخش‭ ‬از‭ ‬مغز‭ ‬کاملا‭ ‬در‭ ‬اختیار‭ ‬ماست. ‬تصمیم‌هاى‭ ‬خرد‭ ‬و‭ ‬کلانى‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬زندگى‭ ‬می‌گیریم به اراده ‬ما‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬همین‭ ‬بخش‭ ‬از‭ ‬مغز‭ ‬گرفته‭ ‬می‌شود. ‬جزییات‭ ‬رفتار‭ ‬روزانه‭ ‬ما‭ ‬از‭ ‬قبیل‭ ‬اینکه‭ ‬کجا‭ ‬برویم،‭ ‬چه‭ ‬بگوییم‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬بخوریم‭ ‬به‭ ‬عهده‭ ‬این‭ ‬بخش‭ ‬است. ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬در‭ ‬زمان‌هایى‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬چیز‭ ‬تازه‌ای‭ ‬روبرو‭ ‬می‌شویم. ‬مثلا‭ ‬هنگامى‭ ‬که‭ ‬مشغول‭ ‬آموزش‭ ‬رانندگى‭ ‬هستیم‭ ‬و‭ ‬شش‭ ‬دانگ‭ ‬حواس‌مان‭ ‬را‭ ‬جمع‭ ‬کرده‌ایم‭ ‬تا‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬بیاموزیم،‭ ‬از‭ ‬همین‭ ‬بخش‭ ‬کاملا‭ ‬غیر‭ ‬خودکار‭ ‬مغز‭ ‬خود‭ ‬استفاده‭ ‬می‌کنیم. ‬نه‭ ‬تنها‭ ‬رانندگى،‭ ‬که‭ ‬هرچه‭ ‬را‭ ‬یاد‭ ‬می‌گیریم‭ ‬با‭ ‬کمک‭ ‬همین‭ ‬بخش‭ ‬از‭ ‬مغز‭ ‬است. ‬به‭ ‬این‭ ‬بخش،‭ ‬مغز‭ ‬بالایى‭ ‬گفته‭ ‬می‌شود. ‬توان‭ ‬عقلى‭ ‬در‭ ‬همین‭ ‬قسمت‭ ‬واقع‭ ‬است. ‬محاسبات‭ ‬علمى‭ ‬و‭ ‬پژوهش‌ها‭ ‬توسط‭ ‬همین‭ ‬بخش‭ ‬از‭ ‬مغز‭ ‬اتفاق‭ ‬می‌افتد‭.‬

بخش‭ ‬نیمه‭ ‬خودکار: این‭ ‬بخش‭ ‬از‭ ‬مغز‭ ‬به اختیار ‬ما‭ ‬یا‭ ‬نظام‭ ‬تربیتى‌مان‭ ‬برنامه‌ریزى‭ ‬می‌شود،‭ ‬اما‭ ‬وقتى‭ ‬برنامه‌ریزى‭ ‬شد،‭ ‬در‭ ‬غفلت‭ ‬ما‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬خودکار‭ ‬شروع‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬می‌کند. ‬مثلا‭ ‬والدین‭ ‬به‭ ‬ما‭ ‬می‌آموزند‭ ‬که‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬خواب‭ ‬مسواک‭ ‬بزنیم‭ ‬و‭ ‬مدتى‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬کار‭ ‬اصرار‭ ‬می‌کنند،‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬مدتى‭ ‬این‭ ‬خواسته‭ ‬آن‌ها‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬یک‭ ‬برنامه‭ ‬در‭ ‬مغز‭ ‬نیمه‭ ‬خودکار‭ ‬ما‭ ‬ثبت‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬هر‭ ‬شب‭ ‬بدون‭ ‬آن‭ ‬که‭ ‬تصمیم‭ ‬دوباره‌اى‭ ‬بگیریم،‭ ‬اول‭ ‬مسواک‭ ‬می‌زنیم‭ ‬و‭ ‬بعد‭ ‬به‭ ‬رختخواب‭ ‬می‌رویم. ‬مثال‭ ‬دیگر‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬وقتى‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬رانندگى‭ ‬یاد‭ ‬می‌گیریم‭. ‬ابتدا‭ ‬هیچ‭ ‬چیز‭ ‬نمی‌دانیم‭ ‬و‭ ‬مغز‭ ‬کاملا‭ ‬غیر‭ ‬خودکار‭ ‬مسئول‭ ‬آموزش‭ ‬جزء‭ ‬به‭ ‬جزء‭ ‬رانندگى‭ ‬ما‭ ‬می‌شود. ‬اما‭ ‬آنگاه‭ ‬که‭ ‬آموزش‭ ‬رانندگى‭ ‬تمام‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬رانندگى‭ ‬ملکه‭ ‬ذهن‭ ‬ما‭ ‬شد،‭ ‬کار‭ ‬بخش‭ ‬کاملا‭ ‬ارادى‭ ‬مغز‭ ‬ما‭ ‬تمام‭ ‬می‌شود،‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬به‭ ‬بعد‭ ‬دیگر‭ ‬مغز‭ ‬نیمه‭ ‬خودکار‭ ‬اداره‭ ‬رانندگى‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬عهده‭ ‬می‌گیرد‭ ‬و‭ ‬ما‭ ‬تقریبا‭ ‬بدون‭ ‬هشیارى‭ ‬کامل‭ ‬اولیه‭ ‬رانندگى‭ ‬می‌کنیم. ‬در‭ ‬این‭ ‬حالت‭ ‬به‭ ‬خلاف‭ ‬زمان‭ ‬آموزش‭ ‬رانندگى،‭ ‬که‭ ‬شش‭ ‬دانگ‭ ‬حواس‭ ‬ما‭ ‬جمع‭ ‬بود‭ ‬تا‭ ‬خطایى‭ ‬نکنیم،‭ ‬حالا‭ ‬می‌توانیم‭ ‬پشت‭ ‬ماشین‭ ‬بنشینیم‭ ‬و‭ ‬حتى‭ ‬یادمان‭ ‬برود‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬رانندگى‭ ‬هستیم‭ ‬و‭ ‬مغز‭ ‬نیمه‭ ‬خودکار‭ ‬ما‭ ‬عمل‭ ‬رانندگى‭ ‬را‭ ‬کنترل‭ ‬کند. ‬به‭ ‬همین‭ ‬ترتیب‭ ‬است‭ ‬آموختن‭ ‬یک‭ ‬زبان‭ ‬تازه. ‬ما‭ ‬این‭ ‬زبان‭ ‬را‭ ‬نمی‌دانسته‌ایم‭ ‬و‭ ‬مغزمان‭ ‬حتى‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬لغت‭ ‬آن‭ ‬اطلاعى‭ ‬نداشته‭ ‬است؛‭ ‬مدتى‭ ‬با‭ ‬مغز‭ ‬کاملا‭ ‬ارادى‌مان‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬می‌آموزیم‭ ‬تا‭ ‬جایی که‭ ‬آرام‭ ‬آرام‭ ‬در‭ ‬مغز‭ ‬میانى‭ ‬نیمه‭ ‬خودکار‭ ‬ما‭ ‬ثبت‭ ‬می‌شود. ‬از‭ ‬آن‭ ‬پس‭ ‬هرگاه‭ ‬به‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬زبان‭ ‬نیاز‭ ‬داریم،‭ ‬مغز‭ ‬نیمه‭ ‬خودکار‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬اختیار‭ ‬ما‭ ‬قرار‭ ‬می‌دهد. ‬ما‭ ‬بدون‭ ‬آن‭ ‬که‭ ‬کلمات‭ ‬و‭ ‬قواعد‭ ‬را‭ ‬آگاهانه‭ ‬به‭ ‬یاد‭ ‬آوریم،‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬می‌بریم. ‬کودکانى‭ ‬که‭ ‬پدر‭ ‬و‭ ‬مادرهاى‭ ‬عصبانى‭ ‬دارند،‭ ‬از‭ ‬کودکى‭ ‬می‌آموزند‭ ‬که‭ ‬وقتى‭ ‬دچار‭ ‬بحران‭ ‬می‌شوند،‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬فریاد‭ ‬زدن‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬تخلیه‭ ‬کنند. ‬به‭ ‬معناى‭ ‬دیگر‭ ‬این‭ ‬کودکان‭ ‬در‭ ‬اثر‭ ‬مشاهده‭ ‬مکرر‭ ‬چنین‭ ‬رفتارى‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬بخش‭ ‬نیمه‭ ‬خودکار‭ ‬مغز‭ ‬خود‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬یک‭ ‬برنامه‭ ‬ثبت‭ ‬می‌کنند‭ ‬و‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬هرگاه‭ ‬دچار‭ ‬بحران‭ ‬روحى‭ ‬می‌شوند،‭ ‬بی‌آنکه‭ ‬تصمیم‭ ‬نویى‭ ‬بگیرند،‭ ‬از‭ ‬آن‌ها‭ ‬چنین‭ ‬رفتارى‭ ‬به طور‭ ‬خودکار‭ ‬سر‭ ‬می‌زند. ‬این‭ ‬کودکان‭ ‬تا‭ ‬آخر‭ ‬عمر‭ ‬این‭ ‬کار‭ ‬را‭ ‬تکرار‭ ‬می‌کنند،‭ ‬مگر‭ ‬آنکه‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬برنامه‭ ‬شک‭ ‬کنند‭ ‬و‭ ‬بخش‭ ‬نیمه‭ ‬خودکار‭ ‬مغز‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬نو‭ ‬برنامه‭ ‬ریزى‭ ‬کنند. ‬به‭ ‬این‭ ‬بخش،‭ ‬مغز‭ ‬میانى‭ ‬هم‭ ‬می‌گویند‭. ‬تمرکز‭ ‬کتاب‭ ‬حاضر‭ ‬بر‭ ‬روى‭ ‬این‭ ‬بخش‭ ‬از‭ ‬مغز‭ ‬است‭.‬

روش‭ ‬‮«‬ذکر‭ ‬درمانى‮»‬‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬پاک‭ ‬کردن‭ ‬برنامه‌هاى‭ ‬قبلى‭ ‬مغز‭ ‬نیمه‭ ‬خودکار‭ ‬و‭ ‬برنامه‭ ‬ریزى‭ ‬مجدد‭ ‬آن،‭ ‬بر‭ ‬خُلق‭ ‬ما‭ ‬اثر‭ ‬کرده،‭ ‬طرز‭ ‬تفکر،‭ ‬نحوه‭ ‬بروز‭ ‬احساسات‭ ‬و‭ ‬رفتار‭ ‬ما‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬نفع‭ ‬شادى‭ ‬و‭ ‬آرامش‭ ‬بیشتر‭ ‬تغییر‭ ‬می‌دهد‭.‬

فصل آخر:
تجربیات‭ ‬مولف

اهميت‭ ‬ذكر‭ ‬درمانى‭ ‬را‭ ‬من‭ ‬در‭ ‬زير‭ ‬شكنجه‭ ‬دريافتم. ‬در‭ ‬‮هفده ‬سالگى‭ ‬با‭ ‬گلوله‭ ‬پليس‭ ‬زخمى‭ ‬و‭ ‬دستگير‭ ‬شدم. ‬تا‭ ‬هنگامى‭ ‬كه‭ ‬مرا‭ ‬در‭ ‬بيمارستان‭ ‬براى‭ ‬عمل‭ ‬جراحى‭ ‬بيهوش‭ ‬كردند،‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬ذكر‭ ‬گفتن‭ ‬بودم‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬آن‭ ‬كه‭ ‬احساس‭ ‬می‌كردم‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬مرگ‭ ‬هستم،‭ ‬احساس‭ ‬خوشى‭ ‬داشتم. ‬در‭ ‬اين‭ ‬لحظات‭ ‬درد‭ ‬داشتم،‭ ‬اما‭ ‬غم‭ ‬و‭ ‬ترسى‭ ‬نداشتم. ‬

وقتى‭ ‬ساعت‌ها‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬عمل‭ ‬جراحى‭ ‬در‭ ‬بيمارستان‭ ‬ساواك‭ ‬به‭ ‬هوش‭ ‬آمدم،‭ ‬خودم‭ ‬را‭ ‬زير‭ ‬شكنجه‭ ‬ديدم. ‬در‭ ‬آنجا‭ ‬از‭ ‬طرفى‭ ‬به‭ ‬من‭ ‬سرم‭ ‬وصل‭ ‬كرده‭ ‬بودند‭ ‬و‭ ‬مراقب‭ ‬بودند‭ ‬تا‭ ‬زنده‭ ‬بمانم‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬طرفى‭ ‬زير‭ ‬شكنجه‭ ‬مرا‭ ‬به‭ ‬هوش‭ ‬می‌آوردند‭ ‬تا‭ ‬هر‭ ‬چه‭ ‬زودتر‭ ‬از‭ ‬من‭ ‬اطلاعات‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬آورند‭ ‬تا‭ ‬دوستانم‭ ‬را‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬كه‭ ‬مخفى‭ ‬شوند‭ ‬دستگير‭ ‬كنند. ‬از‭ ‬آنجا‭ ‬كه‭ ‬گلوله‭ ‬پشت‭ ‬و‭ ‬شكمم‭ ‬را‭ ‬سوراخ‭ ‬كرده‭ ‬بود،‭ ‬با‭ ‬ضربات‭ ‬شكنجه‭ ‬بخيه‌هاى‭ ‬من‭ ‬پاره‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬تخت‭ ‬بيمارستان‭ ‬پر‭ ‬از‭ ‬خون‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬دوباره‭ ‬بيهوش‭ ‬شدم. ‬

وقتى‭ ‬دوباره‭ ‬به‭ ‬هوش‭ ‬آمدم‭ ‬شكنجه‌گران‭ ‬نبودند‭ ‬و‭ ‬من‭ ‬خودم‭ ‬را‭ ‬روى‭ ‬تخت‭ ‬بيمارستان‭ ‬تنها‭ ‬يافتم. ‬مرداد‭ ‬ماه‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬هواى‭ ‬تهران‭ ‬به‭ ‬شدت‭ ‬گرم‭ ‬بود. ‬لبم‭ ‬از‭ ‬تشنگى‭ ‬خشك‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬شدت‭ ‬گرما‭ ‬عرق‭ ‬تنم‭ ‬با‭ ‬خون‭ ‬جراحتم‭ ‬آميخته‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬جاى‭ ‬زخم‭ ‬ها‭ ‬را‭ ‬مى‌سوزاند. ‬دست‭ ‬و‭ ‬پاهايم‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬چهارگوشه‭ ‬تخت‭ ‬بسته‭ ‬بودند‭ ‬و‭ ‬نمى‌توانستم‭ ‬تكان‭ ‬بخورم. ‬آرام‭ ‬آرام‭ ‬به‭ ‬يادم‭ ‬آمد‭ ‬كه‭ ‬چگونه‭ ‬گلوله‭ ‬خوردم‭ ‬و‭ ‬دستگير‭ ‬شدم. ‬از‭ ‬اينكه‭ ‬شهيد‭ ‬نشده‭ ‬بودم‭ ‬دچار‭ ‬غم‭ ‬شدم‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬اينكه‭ ‬از‭ ‬حالا‭ ‬بايستى‭ ‬شكنجه‭ ‬را‭ ‬تحمل‭ ‬می‌كردم،‭ ‬دچار‭ ‬ترس‭ ‬وحشتناكى‭ ‬شدم. ‬آن‭ ‬چنان‭ ‬اين‭ ‬ترس‭ ‬در‭ ‬من‭ ‬عميق‭ ‬شد‭ ‬كه‭ ‬ديگر‭ ‬خودم‭ ‬را‭ ‬نمىشناختم. ‬گويى‭ ‬من‭ ‬همان‭ ‬كسى‭ ‬نبودم‭ ‬كه‭ ‬ساعاتى‭ ‬پيش‭ ‬عليرغم‭ ‬اين‭ ‬كه‭ ‬گلوله‭ ‬بدنم‭ ‬را‭ ‬سوراخ‭ ‬كرده‭ ‬بود،‭ ‬سرخوش‭ ‬بودم‭ ‬و‭ ‬فرياد‭ ‬می‌زدم‭ ‬‮«‬اگر‭ ‬مرا‭ ‬چون‭ ‬عين‌القضات‭ ‬شمع‭ ‬آجين‭ ‬كنيد،‭ ‬حتى‭ ‬حسرت‭ ‬شنيدن‭ ‬يك‭ ‬آخ‭ ‬را‭ ‬هم‭ ‬بر‭ ‬دلتان‭ ‬خواهم‭ ‬گذاشت‭.‬‮»‬‭ ‬پس‭ ‬چرا‭ ‬حالا‭ ‬اين‭ ‬همه‭ ‬مى‌ترسيدم. ‬اثر‭ ‬آمپول‌هاى‭ ‬بيهوشى‭ ‬كه‭ ‬كمتر‭ ‬مى‌شد،‭ ‬درد‭ ‬جاى‭ ‬گلوله‭ ‬و‭ ‬جراحى‭ ‬صد‭ ‬برابر‭ ‬مى‌شد. ‬اگر‭ ‬يك‭ ‬شخص‭ ‬عادى‭ ‬از‭ ‬عمل‭ ‬جراحى‭ ‬بيرون‭ ‬مى‌آمد،‭ ‬به‭ ‬او‭ ‬تا‭ ‬مدت‌ها‭ ‬آمپول‭ ‬مسكن‭ ‬مى‌زدند‭ ‬تا‭ ‬درد‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬جراحى‭ ‬را‭ ‬بهتر‭ ‬تحمل‭ ‬كند،‭ ‬اما‭ ‬به‭ ‬من‭ ‬آمپول‭ ‬مسكن‭ ‬نزده‭ ‬بودند‭ ‬تا‭ ‬از‭ ‬درد‭ ‬من‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬شروع‭ ‬شكنجه‭ ‬استفاده‭ ‬كنند. ‬حدود‭ ‬بيست‭ ‬سانت‭ ‬شكمم‭ ‬را‭ ‬شكافته‭ ‬بودند‭ ‬تا‭ ‬جاى‭ ‬آسيب‌هاى‭ ‬گلوله‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬جراحى‭ ‬ترميم‭ ‬كنند. ‬و‭ ‬حالا‭ ‬درد‭ ‬اين‭ ‬بيست‭ ‬سانت‭ ‬شكم‭ ‬شكافته،‭ ‬از‭ ‬درد‭ ‬جاى‭ ‬گلوله‭ ‬بيشتر‭ ‬شده‭ ‬بود. ‬وقتى‭ ‬گلوله‭ ‬خورده‭ ‬بودم،‭ ‬هشت‭ ‬خيابان‭ ‬و‭ ‬كوچه‭ ‬را‭ ‬دويده‭ ‬بودم‭ ‬و‭ ‬خون‭ ‬زيادى‭ ‬از‭ ‬بدنم‭ ‬رفته‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬دچار‭ ‬ضعف‭ ‬شده‭ ‬بودم. ‬و‭ ‬اكنون‭ ‬درد‭ ‬و‭ ‬ضعف‭ ‬و‭ ‬تشنگى‭ ‬در‭ ‬گرماى‭ ‬مرداد‭ ‬ماه‭ ‬به‭ ‬خودى‭ ‬خود‭ ‬مرا‭ ‬به‭ ‬بدترين‭ ‬شكل‭ ‬شكنجه‭ ‬مى‌كردند‭ ‬و‭ ‬ديگر‭ ‬تحمل‭ ‬تلنگر‭ ‬يك‭ ‬انگشت‭ ‬را‭ ‬هم‭ ‬نداشتم،‭ ‬چه‭ ‬رسد‭ ‬به‭ ‬تحمل‭ ‬شكنجه‭ ‬هايى‭ ‬كه‭ ‬مى‌دانستم‭ ‬چگونه‭ ‬خواهد‭ ‬بود. ‬

يكباره‭ ‬خودم‭ ‬را‭ ‬ضعيف‭ ‬حس‭ ‬كردم. ‬همه‭ ‬خودسازى‌هاى‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬دستگيرى،‭ ‬براى‭ ‬تحمل‭ ‬احتمالى‭ ‬شكنجه‭ ‬هاى‭ ‬طاقت‭ ‬فرسا‭ ‬در‭ ‬زندان،‭ ‬در‭ ‬اين‭ ‬وضعيت‭ ‬ديگر‭ ‬خودش‭ ‬را‭ ‬بى‌خاصيت‭ ‬نشان‭ ‬می‌داد. ‬اگر‭ ‬اين‭ ‬توانايى‭ ‬را‭ ‬داشتم‭ ‬تا‭ ‬به‭ ‬خودم‭ ‬بگويم‭ ‬بمير! ‬مى‌گفتم‭ ‬بمير‭ ‬و‭ ‬مى‌مردم‭ ‬و‭ ‬خودم‭ ‬را‭ ‬نجات‭ ‬مى‌دادم. ‬بارها‭ ‬آرزوى‭ ‬مرگ‭ ‬كردم‭ ‬و‭ ‬مرگى‭ ‬نيامد. ‬بارها‭ ‬نفسم‭ ‬را‭ ‬نگه‭ ‬داشتم‭ ‬تا‭ ‬از‭ ‬بى‌اكسيژنى‭ ‬بميرم،‭ ‬اما‭ ‬نفسم‭ ‬بى‭ ‬اختيار‭ ‬برمى‌گشت. ‬اگر‭ ‬دست‌هايم‭ ‬باز‭ ‬بود،‭ ‬شايد‭ ‬راهى‭ ‬براى‭ ‬كشتن‭ ‬خودم‭ ‬پيدا‭ ‬مى‌كردم. ‬تنها‭ ‬پنجره‭ ‬اتاق‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬ميله‌هاى‭ ‬مشبك‭ ‬آهنى‭ ‬مسدود‭ ‬كرده‭ ‬بودند‭. ‬بعدها‭ ‬فهميدم‭ ‬زندانى‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬من‭ ‬خودش‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬پنجره‭ ‬اين‭ ‬اتاق‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬طبقه‭ ‬سوم‭ ‬بيمارستان‭ ‬شهربانى‭ ‬واقع‭ ‬در‭ ‬خيابان‭ ‬بهار‭ ‬تهران‭ ‬بود،‭ ‬به‭ ‬حياط‭ ‬پرت‭ ‬كرده‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬كشته‭ ‬بود. ‬از‭ ‬شدت‭ ‬غم‭ ‬اشك‭ ‬از‭ ‬چشمم‭ ‬جارى‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬تا‭ ‬لبم‭ ‬سريد. ‬شورى‭ ‬اشك‭ ‬را‭ ‬بر‭ ‬لبم‭ ‬حس‭ ‬كردم‭ ‬و‭ ‬تشنگى‌ام‭ ‬تشديد‭ ‬شد. ‬از‭ ‬جاى‭ ‬بخيه‌هايم‭ ‬خون‭ ‬بيرون‭ ‬می‌زد. ‬دوباره‭ ‬تصميم‭ ‬به‭ ‬خودكشى‭ ‬گرفتم. ‬تنم‭ ‬را‭ ‬تكان‭ ‬دادم‭ ‬تا‭ ‬بخيه‭ ‬هايم‭ ‬را‭ ‬پاره‭ ‬كنم‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬خونريزى‭ ‬بميرم. ‬از‭ ‬شدت‭ ‬درد‭ ‬بى‌حركت‭ ‬ماندم. ‬حتى‭ ‬ديگر‭ ‬نفسم‭ ‬به‭ ‬سختى‭ ‬در‭ ‬مى‌آمد.

‬در‭ ‬اين‭ ‬حالت‭ ‬نهايت‭ ‬ناتوانى‭ ‬يك‭ ‬انسان‭ ‬را‭ ‬تجربه‭ ‬مى‌كردم.‭ ‬فكر‭ ‬كردم‭ ‬با‭ ‬اين‭ ‬حالى‭ ‬كه‭ ‬دارم،‭ ‬زياد‭ ‬زير‭ ‬شكنجه‭ ‬زنده‭ ‬نمى‌مانم‭ ‬و‭ ‬اين‭ ‬فكر‭ ‬دوباره‭ ‬مرا‭ ‬خوشحال‭ ‬كرد. ‬حاضر‭ ‬بودم‭ ‬مى‌توانستم‭ ‬هزاربار‭ ‬بميرم،‭ ‬اما‭ ‬زير‭ ‬شكنجه‭ ‬دوستانم‭ ‬را‭ ‬لو‭ ‬ندهم. ‬يكباره‭ ‬شروع‭ ‬به‭ ‬ذكر‭ ‬گفتن‭ ‬كردم. ‬تمام‭ ‬شعرهاى‭ ‬انقلابى‭ ‬كه‭ ‬حفظ‭ ‬كرده‭ ‬بودم‭ ‬را‭ ‬زير‭ ‬لب‭ ‬زمزمه‭ ‬كردم. ‬تمام‭ ‬ذكرهاى‭ ‬قبلى‭ ‬را‭ ‬كه‭ ‬بلد‭ ‬بودم‭ ‬زمزمه‭ ‬كردم‭. ‬صدبار‭ ‬عين‌القضات‭ ‬و‭ ‬شمع‭ ‬آجين‭ ‬شدن‭ ‬و‭ ‬آخ‭ ‬نگفتن‌اش‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬ياد‭ ‬آوردم‭ ‬و‭ ‬آرام‭ ‬آرام‭ ‬روحيه‭ ‬مقاومت‭ ‬در‭ ‬من‭ ‬بالا‭ ‬رفت. ‬چند‭ ‬ساعت‭ ‬بعد،‭ ‬وقتى‭ ‬كه‭ ‬هنوز‭ ‬صبح‭ ‬زود‭ ‬بود،‭ ‬بازجوها‭ ‬بازگشتند. ‬اما‭ ‬خوشبختانه‭ ‬ذكرها‭ ‬عليرغم‭ ‬درد،‭ ‬مرا‭ ‬به‭ ‬حالت‭ ‬سرخوشى‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬عمل‭ ‬جراحى‭ ‬بازگردانده‭ ‬بودند. ‬بازجوها‭ ‬تا‭ ‬آنجا‭ ‬كه‭ ‬مى‌شد‭ ‬يك‭ ‬زخمى‭ ‬را‭ ‬شكنجه‭ ‬كرد،‭ ‬اما‭ ‬در‭ ‬عين‭ ‬حال‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬زنده‭ ‬نگه‭ ‬داشت،‭ ‬مرا‭ ‬شكنجه‭ ‬كردند‭ ‬و‭ ‬من‭ ‬همراه‭ ‬فريادهايم‭ ‬ذكر‭ ‬مى‌گفتم؛‭ ‬تا‭ ‬دوباره‭ ‬از‭ ‬فشار‭ ‬شكنجه‭ ‬از‭ ‬هوش‭ ‬رفتم. ‬وقتى‭ ‬دوباره‭ ‬به‭ ‬هوش‭ ‬آمدم،‭ ‬بازجوها‭ ‬نبودند. ‬دقايقى‭ ‬طول‭ ‬كشيد‭ ‬تا‭ ‬من‭ ‬خودم‭ ‬را‭ ‬و‭ ‬وضعيت‌ام‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬ياد‭ ‬آورم. ‬اما‭ ‬همين‭ ‬كه‭ ‬خودم‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬جا‭ ‬آوردم،‭ ‬بيش‭ ‬از‭ ‬پيش‭ ‬غرق‭ ‬وحشت‭ ‬شدم. ‬دوباره‭ ‬گويى‭ ‬من‭ ‬آدمى‭ ‬كه‭ ‬از‭ ‬خودم‭ ‬مى‌شناختم‭ ‬نبودم. ‬دوباره‭ ‬شده‭ ‬بودم‭ ‬موجودى‭ ‬كه‭ ‬تحمل‭ ‬يك‭ ‬تلنگر‭ ‬را‭ ‬نداشت. ‬شده‭ ‬بودم‭ ‬مثل‭ ‬آدمى‭ ‬كه‭ ‬بر‭ ‬تاب‭ ‬سوار‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬بالا‭ ‬می‌رود‭ ‬و‭ ‬يكباره‭ ‬پايين‭ ‬می‌افتد‭ ‬و‭ ‬دلش‭ ‬هرى‭ ‬از‭ ‬ترس‭ ‬مى‌ريزد‭ ‬و‭ ‬دوباره‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬ذكر‭ ‬بالا‭ ‬مى‌آورد. ‬شده‭ ‬بودم‭ ‬آدمى‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬چاه‭ ‬سياه‭ ‬وحشت‭ ‬فرو‭ ‬مى‌افتد‭ ‬و‭ ‬دوباره‭ ‬با‭ ‬ذكر‭ ‬بالا‭ ‬مى‌آيد. ‬با‭ ‬آنكه‭ ‬آماده‭ ‬مرگ‭ ‬بودم‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬اين‭ ‬بابت‭ ‬ترسى‭ ‬نداشتم‭ ‬و‭ ‬آرزويش‭ ‬را‭ ‬داشتم،‭ ‬اما‭ ‬از‭ ‬شكنجه‭ ‬دچار‭ ‬اضطراب‭ ‬می‌شدم‭.‬

‭ ‬اين‭ ‬بار‭ ‬زودتر‭ ‬شروع‭ ‬به‭ ‬ذكر‭ ‬گفتن‭ ‬كردم. ‬ترسم‭ ‬اين‭ ‬بود‭ ‬كه‭ ‬وقتى‭ ‬شكنجه‭ ‬گرها‭ ‬بر‭ ‬مى‌گردند،‭ ‬من‭ ‬آماده‭ ‬مقاومت‭ ‬نباشم. ‬ذكرها‭ ‬را‭ ‬تند‭ ‬و‭ ‬تند‭ ‬می‌گفتم‭ ‬و‭ ‬اگر‭ ‬بعضى‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬بر‭ ‬من‭ ‬كم‭ ‬اثر‭ ‬بودند،‭ ‬يا‭ ‬تاثيرشان‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬دست‭ ‬می‌دادند،‭ ‬ذكرهاى‭ ‬ديگرى‭ ‬می‌گفتم‭. ‬خوشبختانه‭ ‬اين‭ ‬بار‭ ‬هم‭ ‬وقتى بازجوها بازگشتند ‬كه‭ ‬من‭ ‬روحيه‌ام‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬ذكرها‭ ‬قوى‭ ‬كرده‭ ‬بودم. ‬اين‭ ‬ماجرا‭ ‬به‭ ‬مدت‭ ‬دو‭ ‬هفته‭ ‬تكرار‭ ‬شد. ‬در‭ ‬اين‭ ‬دو‭ ‬هفته‭ ‬هر‭ ‬روز‭ ‬صبح‭ ‬كه‭ ‬از‭ ‬خواب‭ ‬بر‭ ‬مى‌خواستم،‭ ‬روحيه‌اى‭ ‬ضعيف‭ ‬داشتم‭ ‬و‭ ‬هر‭ ‬شب‭ ‬كه‭ ‬مى‌خوابيدم،‭ ‬روحيه‌اى‭ ‬بسيار‭ ‬قوى‭ ‬داشتم. ‬و‭ ‬اين‭ ‬تنها‭ ‬به‭ ‬خاطر‭ ‬ذكرهايى‭ ‬بود‭ ‬كه‭ ‬من‭ ‬براى‭ ‬بالا‭ ‬بودن‭ ‬روحيه‭ ‬خود‭ ‬زير‭ ‬لب‭ ‬يا‭ ‬در‭ ‬ذهنم‭ ‬زمزمه‭ ‬مى‌كردم. ‬در‭ ‬همان‭ ‬دو‭ ‬هفته‌اى‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬بيمارستان‭ ‬ساواك‭ ‬بسترى‭ ‬بودم،‭ ‬به‭ ‬اين‭ ‬تجربه‭ ‬رسيدم‭ ‬كه‭ ‬آنچه‭ ‬فكر‭ ‬مى‌كنم‭ ‬بر‭ ‬احساس‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نتيجه‭ ‬بر‭ ‬رفتار‭ ‬من‭ ‬اثر‭ ‬مى‌گذارد. ‬اما‭ ‬خواب‌ها‭ ‬دوباره‭ ‬خلق‭ ‬مرا‭ ‬پايين‭ ‬مى‌آورند. ‬ديگر‭ ‬براى‭ ‬من‭ ‬نقش‭ ‬ذكر‭ ‬بر‭ ‬روح‭ ‬و‭ ‬روان‭ ‬و‭ ‬رفتارم‭ ‬از‭ ‬روز‭ ‬هم‭ ‬روشن‌تر‭ ‬شده‭ ‬بود‭. ‬شرايط‭ ‬من‭ ‬يك‭ ‬شرايط‭ ‬آزمايشگاهى‭ ‬روانشناسى‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬كه‭ ‬مرا‭ ‬موضوع‭ ‬شناخت‭ ‬خودم‭ ‬كرده‭ ‬بود. ‬در‭ ‬اين‭ ‬دو‭ ‬هفته،‭ ‬چه‭ ‬آن‭ ‬روزهايى‭ ‬كه‭ ‬زير‭ ‬شكنجه‭ ‬بودم،‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬آن‭ ‬روزهايى‭ ‬كه‭ ‬مرا‭ ‬شكنجه‭ ‬نمى‌كردند،‭ ‬روحيه‭ ‬ام‭ ‬متغيرى‭ ‬بود‭ ‬از‭ ‬تابع‭ ‬ذكرها. ‬

بعد‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬هفته‭ ‬مرا‭ ‬از‭ ‬بيمارستان‭ ‬ساواك‭ ‬به‭ ‬شكنجه‌گاه‭ ‬بردند،‭ ‬و‭ ‬آنقدر‭ ‬شكنجه‭ ‬كردند‭ ‬كه‭ ‬تا‭ ‬پاى‭ ‬مرگ‭ ‬رفتم. ‬و‭ ‬دوباره‭ ‬مرا‭ ‬به‭ ‬بيمارستان‭ ‬نظامى‭ ‬برگرداندند‭ ‬و‭ ‬سه‭ ‬بار‭ ‬زير‭ ‬عمل‭ ‬جراحى‭ ‬رفتم‭ ‬و‭ ‬صد‭ ‬روز‭ ‬ديگر‭ ‬در‭ ‬بيمارستان‭ ‬بسترى‭ ‬شدم‭ ‬تا‭ ‬نميرم. ‬در‭ ‬اين‭ ‬صد‭ ‬روز‭ ‬بازجويى‭ ‬مى‌شدم،‭ ‬اما‭ ‬ديگر‭ ‬شكنجه‭ ‬نشدم. ‬ولى‭ ‬به‭ ‬تجربه‭ ‬ديدم‭ ‬كه‭ ‬این‭ ‬ذكرها‭ ‬هستند‭ ‬كه‭ ‬مرا‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬بازجوها‭ ‬قوى‭ ‬نگه‭ ‬مى‌دارند. ‬

وقتى‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬محكوميت‭ ‬در‭ ‬دادگاه‭ ‬به‭ ‬زندان‭ ‬عمومى‭ ‬منتقل‭ ‬شدم،‭ ‬بزرگترين‭ ‬كنجكاوى‭ ‬من‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬روان‭ ‬انسان‭ ‬بود. ‬براى‭ ‬همين‭ ‬مشغول‭ ‬مطالعه‭ ‬كتاب‌هاى‭ ‬روانشناسى‭ ‬شدم. ‬روانشناسى‭ ‬براى‭ ‬من‭ ‬يك‭ ‬رشته‭ ‬تحصيلى‭ ‬نبود‭ ‬كه‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬براى‭ ‬نمره‭ ‬بخوانم. ‬يك‭ ‬نياز‭ ‬رهايى‭ ‬بخش‭ ‬بود. ‬من‭ ‬انسان‭ ‬بودم،‭ ‬اما‭ ‬انسان‭ ‬را‭ ‬آن‭ ‬گونه‭ ‬كه‭ ‬مى‌خواستم‭ ‬نمى‌شناختم. ‬اما‭ ‬با‭ ‬اين‭ ‬انسانى‭ ‬كه‭ ‬نمى‌شناختم،‭ ‬بايد‭ ‬براى‭ ‬حقوق‭ ‬انسان‌هاى‭ ‬ديگر‭ ‬مبارزه‭ ‬مى‌كردم. ‬در‭ ‬اين‭ ‬هنگام‭ ‬روانشناسى‭ ‬از‭ ‬نان‭ ‬شب‭ ‬برايم‭ ‬واجب‭ ‬تر‭ ‬شده‭ ‬بود‭.‬

جوانى‭ ‬نوزده‭ ‬ساله‭ ‬بودم‭ ‬و‭ ‬دو‭ ‬سالى‭ ‬می‌شد‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬زندان‭ ‬سیاسى‭ ‬دوران‭ ‬شاه‭ ‬زندانى‭ ‬بودم. ‬در‭ ‬آن‭ ‬سال‌ها‭ ‬زندان‭ ‬سیاسى‭ ‬از‭ ‬داشتن‭ ‬پزشک‭ ‬عادى‭ ‬هم‭ ‬محروم‭ ‬بود،‭ ‬چه‭ ‬رسد‭ ‬به‭ ‬روانشناس‭ ‬و‭ ‬روانپزشک. ‬اما‭ ‬کمتر‭ ‬کسى‭ ‬از‭ ‬زندانیان‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬زیر‭ ‬شکنجه‌هاى‭ ‬ساواک‭ ‬لطمه‭ ‬جسمى‭ ‬و‭ ‬روحى‭ ‬نخورده‭ ‬باشد. ‬در‭ ‬داخل‭ ‬زندان‭ ‬سیاسى،‭ ‬زندانیان‭ ‬مخفیانه‭ ‬تشکیلاتى‭ ‬راه‭ ‬انداخته‭ ‬بودند‭ ‬تا‭ ‬در‭ ‬زمینه‌هاى‭ ‬مختلف‭ ‬به‭ ‬هم‭ ‬کمک‭ ‬کنند. ‬یکى‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬زمینه‌ها،‭ ‬کمک‌هاى‭ ‬روانشناسانه‭ ‬بود. ‬در‭ ‬آن‭ ‬سال‌ها‭ ‬مخفیانه‭ ‬تیمى‭ ‬تشکیل‭ ‬شد،‭ ‬تا‭ ‬با‭ ‬مطالعه‭ ‬کتاب‌هاى‭ ‬موجود‭ ‬روانشناسى،‭ ‬راه‭ ‬حل‌هایى‭ ‬براى‭ ‬تخفیف‭ ‬رنج‭ ‬روحى‭ ‬زندانیان‭ ‬بیابد. ‬خوشبختانه‭ ‬در‭ ‬زمینه‭ ‬روانشناسى‭ ‬تعدادى‭ ‬کتاب‭ ‬وجود‭ ‬داشت. ‬من‭ ‬به‭ ‬همراه‭ ‬بچه‌هاى‭ ‬آن‭ ‬تیم‭ ‬شروع‭ ‬به‭ ‬مطالعه‭ ‬این‭ ‬کتاب‌ها‭ ‬کردیم. ‬از‭ ‬آنجا‭ ‬که‭ ‬زندانى‭ ‬کارى‭ ‬ندارد‭ ‬و‭ ‬وقتش‭ ‬آزاد‭ ‬است،‭ ‬این‭ ‬مطالعات‭ ‬از‭ ‬صبح‭ ‬تا‭ ‬به ‬شام‭ ‬ما‭ ‬ادامه‭ ‬داشت. ‬

در‭ ‬همان‭ ‬دوران‭ ‬من‭ ‬با‭ ‬نظریات‭ ‬فروید،‭ ‬یونگ،‭ ‬پیاژه،‭ ‬پاولوف،‭ ‬کارل‭ ‬هورناى،‭ ‬و‭ ‬ویکتور‭ ‬فرانکل‭ ‬آشنا‭ ‬شدم. ‬همه‭ ‬آن‭ ‬تئورى‌ها‭ ‬جذاب‭ ‬بودند. ‬اما‭ ‬از‭ ‬همه‭ ‬کاربردى‌تر،‭ ‬کتابى‭ ‬بود‭ ‬از‭ ‬کارل‭ ‬هورناى،‭ ‬بنام‭ ‬تضادهای‭ ‬درونی‭ ‬ما‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬‮«‬مهر‭ ‬طلبى،‭ ‬انزواطلبى،‭ ‬و‭ ‬برترى‭ ‬طلبى‮»‬. ‬من‭ ‬این‭ ‬کتاب‭ ‬را‭ ‬ده‌ها‭ ‬بار‭ ‬خواندم‭ ‬و‭ ‬هربار‭ ‬بیشتر‭ ‬جذب‭ ‬آن‭ ‬شدم. ‬كتاب‭ ‬ديگرى‭ ‬كه‭ ‬مورد‭ ‬استفاده‭ ‬درمانى‭ ‬ما‭ ‬بود،‭ ‬كتاب‭ ‬انسان‭ ‬در‭ ‬جستجوى‭ ‬معنى‭ ‬از‭ ‬ويكتور‭ ‬فرانكل‭ ‬بود‭ ‬كه‭ ‬زياد‭ ‬دست‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬می‌شد‭ ‬و‭ ‬انگيزه‭ ‬زندانيان‭ ‬را‭ ‬براى‭ ‬تحمل‭ ‬مشكلات‭ ‬زندان‭ ‬از‭ ‬طريق‭ ‬معنى‭ ‬درمانى‭ ‬بالا‭ ‬می‌برد. ‬

در‭ ‬زندان‌هاى‭ ‬سیاسى‭ ‬امکان‭ ‬این‭ ‬که‭ ‬دور‭ ‬هم‭ ‬بنشینیم‭ ‬و‭ ‬کلاس‭ ‬بگذاریم‭ ‬نبود،‭ ‬تنها‭ ‬می‌شد‭ ‬یک‭ ‬به‭ ‬یک‭ ‬صحبت‭ ‬کرد،‭ ‬اما‭ ‬ما‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬تشکیلات‭ ‬مخفى‭ ‬زندانیان،‭ ‬گزارش‭ ‬مشکلات‭ ‬روحى‭ ‬هفتگى‭ ‬زندانیان‭ ‬را‭ ‬به دست‭ ‬می‌آوردیم‭ ‬و‭ ‬جمع‭ ‬بندى‭ ‬می‌کردیم. ‬و‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬مطالعات‭ ‬روانشناسى‭ ‬می‌کوشیدیم‭ ‬راه‭ ‬حل‌هایى‭ ‬براى‭ ‬آن‌ها‭ ‬بیابیم‭ ‬يا‭ ‬از‭ ‬طريق‭ ‬آموزش‭ ‬مباحثى‭ ‬از‭ ‬روانشناسى‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬برخورد‭ ‬با‭ ‬مشكلات‭ ‬روحى‭ ‬خود‭ ‬آماده‌تر‭ ‬كنيم. ‬مدت‭ ‬چهار‭ ‬سال‭ ‬و‭ ‬نيم‭ ‬در‭ ‬زندان‭ ‬سياسى‭ ‬بودم‭ ‬و‭ ‬يك‭ ‬سال‭ ‬و‭ ‬نيم‭ ‬در‭ ‬گروه‭ ‬روانشناسى‭ ‬فعاليت‭ ‬كردم‭ ‬و‭ ‬چون‭ ‬شرايط‭ ‬زندان‭ ‬يك‭ ‬شرايط‭ ‬آزمايشگاهى‭ ‬بود،‭ ‬از‭ ‬طريق‭ ‬دقت‭ ‬بر‭ ‬رفتار‭ ‬زندانيان‭ ‬بسيار‭ ‬آموختم. ‬در‭ ‬كنار‭ ‬مطالعات‭ ‬روانشناسى‭ ‬مشغول‭ ‬مطالعه‭ ‬عرفان‭ ‬شدم. ‬ذهنم‭ ‬مى‌كوشيد‭ ‬نسبتى‭ ‬بين‭ ‬روانشناسى‭ ‬و‭ ‬عرفان‭ ‬بيابد. ‬آنها‭ ‬دو‭ ‬راه‭ ‬كاملا‭ ‬متفاوت‭ ‬بودند،‭ ‬اما‭ ‬گاه‭ ‬اثرگذارى‌هاى‭ ‬مشابهى‭ ‬داشتند‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬من‭ ‬مى‌توانستند‭ ‬يكديگر‭ ‬را‭ ‬يارى‭ ‬رسانند‭. ‬به‭ ‬ويژه‭ ‬در‭ ‬حوزه‭ ‬معنى‭ ‬درمانى‭ ‬و‭ ‬معنويت‭ ‬درمانى. ‬ما‭ ‬همه‭ ‬شيفته‭ ‬علم‭ ‬بوديم،‭ ‬اما‭ ‬باور‭ ‬داشتيم‭ ‬كه‭ ‬جهان‭ ‬و‭ ‬انسان‭ ‬رازهايى‭ ‬دارند‭ ‬كه‭ ‬هنوز‭ ‬ناشناخته‭ ‬است. ‬و‭ ‬اين‭ ‬ديدگاه‭ ‬را‭ ‬بخصوص‭ ‬وقتى‭ ‬من‭ ‬و‭ ‬تعدادى‭ ‬از‭ ‬دوستانم‭ ‬يافتيم‭ ‬كه‭ ‬دسته‭ ‬جمعى‭ ‬با‭ ‬فلسفه‭ ‬علم‭ ‬آشنا‭ ‬شديم‭ ‬و‭ ‬متدلوژى‭ ‬علوم‭ ‬را‭ ‬شناختيم‭.‬

‭ ‬در‭ ‬زندان‭ ‬البته‭ ‬زندانيانى‭ ‬بودند‭ ‬كه‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬روحى‭ ‬بسيار‭ ‬مريض‭ ‬بودند‭ ‬و‭ ‬ما‭ ‬نمى‌توانستيم‭ ‬به‭ ‬آنها‭ ‬كمك‭ ‬كنيم. ‬من‭ ‬تنها‭ ‬علايم‭ ‬رفتار‭ ‬آنها‭ ‬را‭ ‬ياداشت‭ ‬مى‌كردم. ‬اما‭ ‬كتاب‌هاى‭ ‬موجود‭ ‬ما‭ ‬را‭ ‬براى‭ ‬کمک‭ ‬به‭ ‬آنها‭ ‬يارى‭ ‬نمى‌كردند. ‬بعضى‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬دست‭ ‬به‭ ‬خودكشى‭ ‬مى‌زدند‭ ‬و‭ ‬يا‭ ‬رفتارهاى‭ ‬عجيب‭ ‬و‭ ‬غريب‭ ‬از‭ ‬خود‭ ‬نشان‭ ‬مى‌دادند‭.‬

وقتى‭ ‬انقلاب‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬زندان‭ ‬آزاد‭ ‬شدم،‭ ‬فرصتى‭ ‬شش‭ ‬ماهه‭ ‬یافتم،‭ ‬تا‭ ‬مطالعات‭ ‬روانشناسى‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬دنبال‭ ‬کنم‭ ‬و‭ ‬عطشى‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬یافته‭ ‬بودم،‭ ‬سیراب‭ ‬کنم. ‬در‭ ‬آن‭ ‬شش‭ ‬ماه‭ ‬حدود‭ ‬صد‭ ‬و‭ ‬سى‭ ‬جلد‭ ‬کتاب‭ ‬و‭ ‬جزوه‭ ‬روانشناسى‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬کتابخانه‌ای‭ ‬امانت‭ ‬گرفتم‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬شکل‭ ‬مقایسه‌ای‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬خواندم‭ ‬و‭ ‬فیش‌بردارى‭ ‬کردم. ‬این‭ ‬مطالعات‭ ‬براى‭ ‬خلق‭ ‬شخصیت‭ ‬در‭ ‬آثار‭ ‬هنرى‭ ‬هم‭ ‬مفید‭ ‬بود. ‬بعدها‭ ‬نیز‭ ‬هرگاه‭ ‬چند‭ ‬کتاب‭ ‬براى‭ ‬خواندن‭ ‬در‭ ‬اختیارم‭ ‬بود،‭ ‬من‭ ‬اول‭ ‬از‭ ‬کتاب‭ ‬روانشناسى‭ ‬شروع‭ ‬می‌کردم. ‬هنوز‭ ‬هم‭ ‬همینطور‭ ‬است. ‬تا‭ ‬آنجا‭ ‬که‭ ‬می‌توانم‭ ‬بگویم‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬سینما،‭ ‬دغدغه‭ ‬شخصى‭ ‬و‭ ‬علاقه‭ ‬اول‭ ‬من‭ ‬روانشناسى‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬هست.‬‭ ‬اگر‭ ‬مطالعات‭ ‬روانشناسى‭ ‬نبود،‭ ‬هرگز‭ ‬از‭ ‬پس‭ ‬ساختن‭ ‬فیلمى‭ ‬چون‭ ‬«سلام‭ ‬سینما»‭ ‬بر‭ ‬نمی‌آمدم‭.‬

پس‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬زندان‭ ‬با‭ ‬فلسفه‭ ‬علم‭ ‬آشنا‭ ‬شده‭ ‬بودم،‭ ‬همیشه‭ ‬یک‭ ‬مشکل‭ ‬با‭ ‬روانشناسى‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬علم‭ ‬داشتم،‭ ‬و‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬یک‭ ‬علم‭ ‬دقیقه،‭ ‬چون‭ ‬پزشکى‭ ‬نمی‌دانستم. ‬در‭ ‬روانشناسى‭ ‬انواع‭ ‬فرضیه‌هاى‭ ‬متناقض‭ ‬وجود‭ ‬داشت،‭ ‬که‭ ‬هر‭ ‬کدام‭ ‬تا‭ ‬حدودى‭ ‬موثر‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬تا‭ ‬حدودى‭ ‬ناکارآمد. ‬این‭ ‬امر‭ ‬البته‭ ‬طبیعى‭ ‬بود،‭ ‬روح‭ ‬انسان‭ ‬شبیه‭ ‬جسم‭ ‬او‭ ‬نبود،‭ ‬تا‭ ‬در‭ ‬شرایط‭ ‬آزمایشگاهى‭ ‬صد‭ ‬در‭ ‬صدى‭ ‬قرار‭ ‬بگیرد. ‬هر‭ ‬انسانى‭ ‬با‭ ‬فرهنگ‭ ‬و‭ ‬تجربیات‭ ‬متفاوتش،‭ ‬رفتار‭ ‬متفاوتى‭ ‬از‭ ‬خود‭ ‬نشان‭ ‬می‌داد. ‬روانشناسى‭ ‬زیست‭ ‬شناسى‭ ‬نبود‭ ‬که‭ ‬براى‭ ‬آزمایش‭ ‬تعرق‭ ‬گیاه،‭ ‬مثلا‭ ‬دو‭ ‬شمعدانى‭ ‬را‭ ‬زیر‭ ‬سرپوش‭ ‬شیشه‌ای‭ ‬بگذارد‭ ‬و‭ ‬برگ‭ ‬یکى‭ ‬از‭ ‬شمعدانى‌ها‭ ‬را‭ ‬حذف‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬یکى‭ ‬را‭ ‬باقى‭ ‬گذارد،‭ ‬تا‭ ‬ببیند‭ ‬تعرق‭ ‬گیاه‭ ‬از‭ ‬برگ‭ ‬است‭ ‬یا‭ ‬از‭ ‬چیز‭ ‬دیگر. ‬نمی‌شد‭ ‬دو‭ ‬آدمى‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬سلول‭ ‬انفرادى‭ ‬هستند،‭ ‬چون‭ ‬دو‭ ‬شمعدانى‭ ‬در‭ ‬زیر‭ ‬سرپوش‭ ‬شیشه‌ای‭ ‬تصور‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬یکى‭ ‬از‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬مدتی‭ ‬کوتاهتر‭ ‬و‭ ‬دومى‭ ‬را‭ ‬طولانى‌تر‭ ‬در‭ ‬سلول‭ ‬خیال‭ ‬کرد،‭ ‬تا‭ ‬معلوم‭ ‬شود‭ ‬مدت‭ ‬تحمل‭ ‬آدمى‭ ‬در‭ ‬سلول‭ ‬انفرادى‭ ‬چقدر‭ ‬است. ‬آدم‌ها‭ ‬از‭ ‬اشیاء‭ ‬و‭ ‬گیاهان‭ ‬متفاوت‭ ‬بودند. ‬زندانی‌ای‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬روز‭ ‬اول‭ ‬سلول‭ ‬انفرادى‭ ‬تسلیم‭ ‬می‌شد‭ ‬و‭ ‬زندانی‌ای‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬سال‌ها‭ ‬در‭ ‬سلول‭ ‬می‌ماند‭ ‬و‭ ‬تسلیم‭ ‬نمی‌شد. ‬ما‭ ‬زندانیان‭ ‬شبیه‭ ‬هم‭ ‬نبودیم‭ ‬و‭ ‬نمی‌شد‭ ‬ما‭ ‬را‭ ‬چون‭ ‬گل‭ ‬شمعدانى‭ ‬گواه‭ ‬یکدیگر‭ ‬گرفت،‭ ‬در‭ ‬نتیجه‭ ‬روانشناسى‭ ‬از‭ ‬دقت‭ ‬علوم‭ ‬دقیقه‭ ‬برخوردار‭ ‬نبود.

‬تا‭ ‬اینکه‭ ‬در‭ ‬فرصت‭ ‬دو‭ ‬ساله‌ای‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬سال‭ ‬‮‬2005 در‭ ‬تاجیکستان‭ ‬بودم،‭ ‬دوباره‭ ‬فرصت‭ ‬مطالعات‭ ‬روانشناسى‭ ‬را‭ ‬یافتم‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬بار‭ ‬با‭ ‬کتاب‌هایى‭ ‬در‭ ‬زمینه‭ ‬رفتار‭ ‬درمانى‭ ‬شناختى،‭ ‬آشنا‭ ‬شدم‭ ‬و‭ ‬کنجکاوى‌ام‭ ‬دوباره‭ ‬تحریک‭ ‬شد. ‬این‭ ‬روش‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬اندازه‭ ‬گیرى‌هاى‭ ‬علوم‭ ‬دقیقه‭ ‬نزدیک‭ ‬شده‭ ‬بود،‭ ‬پاسخ‭ ‬گمشده‭ ‬سالیان‭ ‬دراز‭ ‬من‭ ‬بود. ‬این‭ ‬روش‭ ‬دست‭ ‬از‭ ‬کلى‭ ‬گویى‭ ‬و‭ ‬تعریف‭ ‬انسان‭ ‬برداشته‭ ‬بود،‭ ‬و‭ ‬درباره‭ ‬افکار‭ ‬و‭ ‬رفتار‭ ‬آدمى‭ ‬صحبت‭ ‬می‌کرد‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬جاى‭ ‬برچسب‭ ‬زدن‭ ‬نام‭ ‬بیمارى‌ها‭ ‬بر‭ ‬مراجعین،‭ ‬می‌کوشید‭ ‬افکار‭ ‬و‭ ‬رفتار‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬تغییر‭ ‬موقعیت،‭ ‬افکار‭ ‬و‭ ‬رفتار‭ ‬درمانى‭ ‬کنترل‭ ‬کند. ‬در‭ ‬این‭ ‬روش‭ ‬نقش‭ ‬دکتر‭ ‬و‭ ‬دیوانه‭ ‬دوران‭ ‬نخست‭ ‬روانشناسى،‭ ‬و‭ ‬دکتر‭ ‬و‭ ‬بیمار‭ ‬سال‌هاى‭ ‬میانى،‭ ‬به‭ ‬مراجع‭ ‬و‭ ‬مشاور‭ ‬این‭ ‬سال‌ها‭ ‬تغییر‭ ‬کرده‭ ‬بود. ‬مراجع‭ ‬مساله‭ ‬دار،‭ ‬از‭ ‬مشاور‭ ‬می‌آموخت‭ ‬چگونه‭ ‬با‭ ‬نظارت‭ ‬بر‭ ‬افکار‭ ‬و‭ ‬رفتار‭ ‬خویش،‭ ‬کنترل‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬زمینه‭ ‬مشخصى‭ ‬به‭ ‬عهده‭ ‬گیرد. ‬این‭ ‬متد‭ ‬مرا‭ ‬آن‬چنان‭ ‬به‭ ‬خود‭ ‬جلب‭ ‬کرد،‭ ‬که‭ ‬همه‭ ‬کارهایم‭ ‬را‭ ‬رها‭ ‬کردم‭ ‬و‭ ‬مدتى‭ ‬طولانى‭ ‬بدون‭ ‬وقفه‭ ‬این‭ ‬روش‭ ‬را‭ ‬مطالعه‭ ‬کردم‭ ‬و‭ ‬آموختم‭ ‬و‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬دیگران‭ ‬آموزش‭ ‬دادم‭ ‬و‭ ‬اين‭ ‬روش‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬اندكى‭ ‬تغيير،‭ ‬با‭ ‬تجربه‭ ‬ذكر‭ ‬درمانى‭ ‬كه‭ ‬زير‭ ‬شكنجه‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬زندان‭ ‬تجربه‭ ‬كرده‭ ‬بودم‭ ‬تركيب‭ ‬كردم. ‬و‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬بعد‭ ‬هرگاه‭ ‬در‭ ‬اطرافم‭ ‬کسى‭ ‬را‭ ‬دچار‭ ‬مشکلات‭ ‬روحى‭ ‬دیدم،‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬آموزش‭ ‬آن‭ ‬روش‭ ‬یارى‭ ‬دادم. ‬ادامه‭ ‬مطالعات‭ ‬روانشناسى‭ ‬و‭ ‬تجربیات‭ ‬شخصى‌ام،‭ ‬به‭ ‬اضافه‭ ‬مطالعاتى‭ ‬که‭ ‬قبلا‭ ‬در‭ ‬زمینه‭ ‬عرفان‭ ‬اسلامى،‭ ‬هندى،‭ ‬بودايى‭ ‬داشتم،‭ ‬مرا‭ ‬به‭ ‬متد‭ ‬حاضر‭ ‬که‭ ‬نام‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬ذکر‭ ‬درمانى‭ ‬گذاشتم،‭ ‬رساند. ‬ابتدا‭ ‬این‭ ‬روش‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬حاشیه‭ ‬کلاس‌هاى‭ ‬سینمایى‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬هر‭ ‬گوشه‭ ‬دنیا‭ ‬داشتم‭ ‬تدریس‭ ‬می‌کردم،‭ ‬اما‭ ‬در‭ ‬نهایت‭ ‬به‭ ‬چاپ‭ ‬مستقل‭ ‬آن‭ ‬خودم‭ ‬را‭ ‬راضى‭ ‬کردم،‭ ‬تا‭ ‬علاقه‌مندان‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬تجربه‭ ‬شریک‭ ‬کنم‭. ‬

اگرچه‭ ‬من‭ ‬از‭ ‬مطالعه‭ ‬روانشناسى‭ ‬بسيار‭ ‬آموخته‌ام،‭ ‬اما‭ ‬تجربيات‭ ‬زندگى‭ ‬من،‭ ‬به‭ ‬ويژه‭ ‬آن‭ ‬دو‭ ‬هفته‭ ‬اولى‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬زير‭ ‬شكنجه‭ ‬ذكر‭ ‬درمانى‭ ‬را‭ ‬تجربه‭ ‬مى‌كردم،‭ ‬روح‭ ‬اصلى‭ ‬اين‭ ‬كتاب‭ ‬را‭ ‬تشكيل‭ ‬مى‌دهد‭.‬

فهرست کتاب:

  • فصل‭ ‬اول: در‭ ‬کدام‭ ‬زنجیره‌‏اى‭ ‬از‭ ‬علل‭ ‬گرفتاریم؟
  • فصل‭ ‬دوم: آشنایى‭ ‬کلى‭ ‬با‭ ‬ذکر‭ ‬درمانى
  • فصل‭ ‬سوم: موقعیت‭ ‬بد
  • فصل‭ ‬چهارم: ناخودآگاه
  • فصل‭ ‬پنجم: فکر
  • فصل‭ ‬ششم: احساسات
  • فصل‭ ‬هفتم: رفتار
  • فصل‭ ‬هشتم: جسم
  • فصل‭ ‬نهم: خلاصه‭ ‬ذکرها
  • فصل‭ ‬دهم: اراده‭ ‬
  • فصل‭ ‬یازدهم: تجربیات‭ ‬مولف
Print Friendly
Share.

نظرتان را بنویسید