بهترین پژوهش دربارۀ زندگانی رازآمیز فردوسی

1

ابوالفضل خطیبی

زندگینامۀ تحلیلی فردوسی، علیرضا شاپور شهبازی، ترجمۀ هایده مشایخ، تهران، هرمس 1390، بها: 4000 تومان، 189+ده صفحه.
Ferdowsi: A Critical Biography, Centre for Near Eastern Studies, Harvard University, 1991

اگر از من بپرسند -که پرسیدند- از میان پژوهش‌های 150 سالۀ اخیر دربارۀ زندگی‌نامۀ فردوسی، بهترین پژوهش کدام است، پاسخ می‌دهم همین کتاب زنده‌یاد دکتر شاپورشهبازی، استاد و دوست نازنین من که چه زود اسیر چنگال بی‌رحم سرطان شد و رخت بربست و رفت (1321-1385) و این دنیای دون‌پرور را برای ابلهانی چون من باقی گذارد. البته تک‌نگاری فردوسی، اثر زنده‌یاد دکتر محمدامین ریاحی (انتشارات طرح نو) هم عالی است.

بانو مشایخ به‌خوبی از عهدۀ ترجمۀ کتاب شهبازی برآمده است و غیر از دو مورد اساسی (صفحات 99 و 45) مشکل خاصی ندیدم. این کتاب دو ویژگی برجسته دارد: یکی اینکه نویسنده تیزبین و باریک‌بین سراسر شاهنامه را با دقت خوانده و همۀ آگاهی‌های لازم دربارۀ زندگی فردوسی را از اشارات خود او استخراج کرده و طبقه‌بندی و ارزیابی و ساماندهی کرده است. دیگر اینکه نویسنده همۀ منابع قدیم و جدید (به زبانهای مختلف) دربارۀ فردوسی را با دقت ستودنی بررسی و ارزیابی کرده و در نهایت، با هوشمندی توانسته است روایات افسانه‌ای و واقعی دربارۀ زندگی شاعر را از یکدیگر تفکیک کند و طرحی نو از زندگی شاعر دراندازد.

ستایش من از این کتاب به این معنا نیست که هیچ نقدی بر نظرات استاد عزیزِ درگذشته نداشته باشم. یک نمونه از تیزبینی استاد را می‌آورم. در بیت زیر از عنصری در مدح محمود غزنوی
عدل او نوش روان گشته است کاندر وصف او/ بیت‌های شعر توقیعات نوشروان بود
شاعر فقط می‌تواند به شاهنامۀ فردوسی نظر داشته باشد؛ زیرا در شاهنامه است که توقیعات انوشروان به شعر باقی مانده است.

در بیت دیگری از فرّخی سیستانی بازهم در مدح محمود:
ز شاهان چنو کس نپرورد چرخ / شنیدستم این من ز شهنامه‌خوان
مراد از «شهنامه» حتماً شاهنامۀ فردوسی است؛ زیرا شاهنامۀ دیگری که حاوی مدح محمود باشد، وجود ندارد. فردوسی در سه بیت آشکارا گفته شده است که او از شاهان شاهنامه برتر بوده است. شهبازی نتیجه می‌گیرد که در دربار محمود شاهنامه خوانده می‌شده است. بیت فرخی را می‌توان بدین‌گونه هم تفسیر کرد: چرخ، شاهی چون محمود را نپرورد و من این را از شرحی که شهنامه‌خوان (می‌تواند شاهنامۀ دیگری باشد، مثل شاهنامۀ منثور ابومنصوری) از پادشاهان شاهنامه داده‌ است، فهمیدم. به گمانم تفسیر شهبازی درست‌تر است. پس در دربار محمود، شهنامه‌خوان و دیگران شاهنامۀ فردوسی را می‌خواندند و محمود هم این را می‌دانست، هرچند به فردوسی عنایتی نکرد. هنر واقعی از در و دیوار نفوذ می‌کند و مرز نمی‌شناسد. مگر آنکه فرض کنیم فرخی و عنصری و دیگران از شهنامه‌خوانانِ خارج دربار داستان‌های شاهنامۀ فردوسی را می‌شنیدند.

Print Friendly
Share.

۱ دیدگاه

  1. کتاب عبدالرضا شاپور شهبازی کتاب پژوهشی مختصر اما ارزشمند و عالمانه ای است و جای تحسین دارد ونظر ابوالفضل خطیبی که محقق خوبی در حوزه شاهنامه است، درست است.فقط انتظار منِ خواننده از ایشان این است که تا حد ِ امکان از صفت تفصیلی و عالی استفاده نفرمایند چرا که حوزه تحقیق جای اعتدال و میانه روی و نسبیت است.

نظرتان را بنویسید