روشنفکران ایران توجهی به ادبیات افغانستان نداشته‌اند

0

مجتبا پورمحسن
گفت و گو با سیدضیاء قاسمی، شاعر افغان
به نقل از: هفته نامه کرگدن

در این سال ها آنقدر ما از افغانستان خبرهای جنگ و خود افغان ها از دیارشان صدای بمب و خمپاره شنیده اند که شاید بعضی ها فکر نکنند که افغانستان، ادبیات پویایی دارد. بخش مهمی از ادبیات افغانستان در ادبیات سرزمینی زبان فارسی تعریف می شود. در طول سه دهه اخیر که همسایه شرقی ما درگیر خون و خمپاره بوده، در بین خیل مهاجران افغان، شاعران خوبی هم بوده اند که به ما نشان داده اند افغانستان مردمانی دارد با قلب هایی به وسعت صلح و شعر و عشق. سیدضیا قاسمی، یکی از این شاعران است که به ایران آمد در اینجا تحصیل کرد و حالا مدتی است همراه خانواده اش در سوئد زندگی می کند. با قاسمی درباره شعر و ادبیات افغانستان گفت و گو کردم.

آقای قاسمی، شعر شاعران افغانستان امروز چقدر با آنچه در افغانستان می گذرد نسبت دارد؟ و اصلاً آیا قائل به این اندازه نزدیکی بین شعر و وقایع سرزمینی هستید؟
جامعه افغانستان سال‌ها است که یک جامعه پر اتفاق و پر حادثه است. جنگ دیرساله و تروریسم سیر و سلوک جامعه را از وضعیت عادی بیرون کرده است. در چنین وضعیتی طبیعی است که ژانر شعر اجتماعی در کار شاعران معاصر افغانستان بسیار پرحجم باشد. تقریبا اکثر سروده‌های شاعران افغانستان مستقیم و غیرمستقیم با حوادث سرزمین‌شان نسبت دارند. این مسئله‌ای است که برای آن نمی‌شود چارچوب و میزان و اندازه تعیین کرد و به آن قائل بود یا نبود. وقتی انسان افغانستانی اعم از شاعر و غیرشاعر همیشه نسبت به وقایع وطنش دغدغه و نگرانی و دلهره دارد، طبیعتا فضای وسیعی از خودآگاه و ناخودآگاه ذهنش به آن اختصاص پیدا می‌کند و همیشه با آن درگیر و مشغول است. این درگیری ذهنی در آثار شاعر افغانستانی بروز می‌کند و گزیری از آن هم نیست. من سال‌ها است که هر روز وقتی صبح از خواب بیدار می‌شوم دیدن اخبار جزو اولین کارهایم است که ببینم به قول ما امروز چه گپ است و چه حادثه‌ای اتفاق افتاده؟ بسیاری وقت‌ها می‌شود که در جریان حوادث این مراجعه به خبرها با نگرانی به هر ساعت می‌رسد. در چنین وضعیتی نمی‌توان بازتاب وقایع سرزمینی را در شعرهای من و امثال من مشاهده نکرد یا برای آن اندازه تعیین کرد.

اکثر شاعران افغان وقتی به ایران آمدند – به خصوص نسل اول – بیشتر با ادبیات رسمی و شاعران رسمی ایران همداستان شدند و کمتر به شاعران مستقل و غیررسمی نزدیک شدند در حالی که استعداد بالایی داشتند و شعرشان هم سرشار از آزادگی بود. دلیلش را چه می‌دانید؟
من چند دلیل را می‌توانم برای شما عنوان کنم. از یک منظر برای شاعران ما نفس ارتباط و آشنایی با دیگر پیکره شعر و ادبیات فارسی یعنی ایران مهم بود. ما نه به آن صورت در جریان این خط‌کشی‌ها بودیم و نه برای ما مهم بود. اگر در مواردی هم متوجه آن می‌شدیم از دید ما این قضیه یک مسئله داخلی دوستان ایرانی بود که به ما ارتباطی نداشت. این دلیل را بگذارید در کنار دلیل دوم که زمینه‌سازهای این آشنایی بودند. ماها از طریق رسانه‌هایی مثل صدا و سیما و مطبوعات رسمی و ارگان‌هایی که در این زمینه‌ها فعال بودند اولین آشنایی‌هامان را با شعر ایران به دست آوردیم و این‌گونه شد که به آن بخش از شعر ایران زودتر وصل شدیم. دلیل دیگر نزدیکی فضای ادبی آن جریان با فضای ذهنی و ادبی ما بود. در آن سال‌ها ایران درگیر جنگ بود و رویکرد غالب آن جریان شعر جنگ و دفاع مقدس بود. مردم ما هم در افغانستان درگیر جنگ با شوروی وقت بودند که از دید ما آن هم دفاع مقدس بود. پس در نتیجه آن فضا ماها را جذب می‌کرد و با آن بیشتر احساس هم‌ذات پنداری داشتیم. دلیل دیگر دو سویه بودن این رابطه بود. جریانی که حالا شما آن را به ادبیات رسمی موسوم می‌دارید هم از آن طرف به دنبال برقراری رابطه با ادبیات مهاجرت برآمد و از آن استقبال کرد و آن را پذیرفت. ما را به مجالس و محافلش دعوت کرد و آثار ما را منتشر کرد. جریان غیررسمی و دگراندیش عملا توجهی به ادبیات مهاجرت نداشت و آن‌ها هم هیچ گامی در جهت ایجاد رابطه و آشنایی برنداشتند. شاید اولین رابطه بین این جریان و ادبیات مهاجرت سال‌ها بعد و در آشنایی نسبتا تصادفی آصف سلطان‌زاده با زنده‌یاد هوشنگ گلشیری انجام گرفت و بعدها تا حدی گسترش یافت.

فکر نمی کنید شاید اگر شاعران افغانستان با جریان غیررسمی زودتر پیوند می خوردند، مسیر دیگری را در پیش می گرفتند؟ اصلا چقدر شعر شاعران ایرانی را بر شعر شاعران مهاجر تاثیرگذار می دانید؟
در بعضى جنبه ها احتمالش هست. مثلا اين كه ممكن بود قالب سپيد زودتر در شعر مهاجرت مورد استقبال قرار مى گرفت يا اين كه از طريق شعر ترجمه زودتر و جدى تر با شعر جهان آشنا مى شدند. اين تأثيرات مى توانست در حيطه چگونه سرودن و تجربه فضاها و تكنيك هاى متفاوت تر خودش را نشان بدهد. در كليت امر كه بايد بپذيريم شعر ايران بر شعر مهاجرت بسيار تأثيرگذار بود. تقريبا تمام شاعران مهاجر در محيط مهاجرت به شعر روى آورده بودند و اولين گام هاى ادبى شان را در ايران برداشته بودند. بنابر اين در آغاز الگوهاشان شعر ايران بود و تجربه اندوزى هاشان از راه شناخت و درك شعر ايران.

امروز وقتی از شاعران افغانستان حرف می زنیم نگاه مان به چهارگوشه دنیا معطوف می شود، در حالی که هنوز اکثر قریب به اتفاق شاعران افغانستان از زبان مادری خود خارج نشده اند. همین قدر جهانشمولی چرا کمتر در مورد شاعران افغان داخل افغانستان اتفاق می افتد؟
من خیلی دقیق متوجه منظورتان از این سؤال نمی‌شوم. اگر منظورتان مقایسه شاعران مقیم داخل افغانستان با شاعران خارج از افغانستان است و این‌که شاعران داخل بومی‌تر می‌سرایند و شاعران مهاجر با زبانی جهان‌شمول‌تر، یک مقداری این به دلیل آموزه‌های محیطی و ارتباط با جغرافیای زیستی طبیعی است. اما یک مقداری. من خودم زیاد فاصله‌ای بین این دو جریان نمی‌بینم. شاعران داخل افغانستان به خصوص جوان‌ترها مطالعه و شناخت نسبتا خوبی از شعر جهان دارند و سعی کرده‌اند از این تجربه‌ها استفاده کنند. مثلا در شعرهای مجیب مهرداد که یکی از شاعران خوب امروز کابل است به خوبی می‌شود تلاش‌های او را برای استفاده از این تجربه‌ها به عنوان یکی از نمونه‌های این نسل دید.

منظورم این است که شعر شاعران افغان هم خیلی بیشتر از شعر شاعران ایرانی به زبان های دیگر ترجمه نشده، این را متوجه کلیت زبان فارسی می دانید؟
بله به آن صورت و به نحو مؤثر ترجمه نشده. نه از شاعران مقيم داخل افغانستان و نه از شاعران خارج نشين. مقدارى البته ترجمه شده كه بيشتر كارهاى پروژه اى بوده و به انجام و نتيجه اى نرسيده. در حوزه ادبيات داستانى افغانستان هم همين مشكل هست. مقدارى اش را مى توان به مهجوريت زبان فارسى در پهنه جهان مرتبط دانست كه هنوز اين زبان به مخاطبان و علاقه مندان ادبيات در دنيا معرفى نشده است. در همين سوئد كه من زندگى مى كنم رمان هايى كه نويسندگان غربى با موضوع افغانستان نوشته يا مى نويسند بسيار مورد استقبال قرار مى گيرد و پرفروش مى شود اما كسى سراغ ادبيات خود افغانستان را نمى گيرد. دلايل ديگرى هم هست كه پرداختن به همه شان مجال مفصل ترى مى طلبد.

فکر می کنم نسل جدید دوران صلح در افغانستان را به یاد نیاورد. این مسیری که پیموده شد تا افغانستان به اینجا رسید را در شعر افغانستان آیا می توان سراغ گرفت؟
من خودم از همین نسلم. من سه ساله بودم که جنگ در افغانستان شروع شد. اولین خاطرات و تصاویری که از زندگی‌ام به یادم مانده مربوط به جنگ است. در شعرهای من آوارگی را به عنوان یک موتیو تقریبا همیشه ثابت می‌توان مشاهده کرد. حتی در عاشقانه‌هایم. آوارگی‌ای که یکی از تبعات جنگ است. اوضاع کارهای بقیه هم همین‌طور است. رنگ شعر افغانستان رنگ اندوه است و فضا فضای جنگ و آوارگی و ناامنی. بسیاری از اهالی ادبیات در ایران با کارهای دوست شاعر من الیاس علوی به خوبی آشنا هستند. شما در شعرهای الیاس چه چیزی غیر از اندوه جنگ و غربت پیدا می‌کنید؟ در غزل‌های ابراهیم امینی در غزل‌های رضا محمدی در شعرهای محمدکاظم کاظمی و در شعرهای مجیب مهرداد، وحید بکتاش و مصطفی هزاره، در کارهای همه این فضای جنگ و تبعات آن به صورت پیدا و پنهان رنگ غالب یا به جرأت می‌توانم بگویم رنگ مطلق است.

آقای قاسمی، همه افغان ها آرزوی آرامش دارند. افغانستان کی و به همت چه کسانی روی آرامش خواهد دید؟
من یکی با اوضاعی که می‌بینم از این‌که در عمر خودم روزی این آرامش را ببینم که آرزویم هست، پاک ناامید هستم. دیگران را دلِ‌شان. معادله افغانستان به دلیل عوامل متعدد داخلی و خارجی روزبه‌روز پیچیده‌تر می‌شود. تضادهای قومی و زبانی آن‌جا شدید است و اراده‌ای برای حل آن دیده نمی‌شود. قدرت‌مندان دوام بساط قدرت و منافع‌شان را در حل ناشدن و تشدید این اختلافات می‌بینند و آن را مدام عمیق‌تر می‌کنند. جامعه جهانی هر عضوش و هم‌سایگان هر کدام‌شان به دنبال تأمین منافع خود هستند و با یارگیری از میان همین قدرت‌مندان بازی‌های خودشان را پیش می‌برند. اما خُب، با این وجود برای برقراری صلح و آرامش در کشورم دعا می‌کنم. برای مردم خودم که بسیار رنج و سختی دیده‌اند و بیش‌تر از این دیگر در توان‌شان نیست.

به تضادهای زبانی اشاره کردید. هنر و ادبیات کمترین نقشی می تواند در کاهش تضادهای زبانی داشته باشد؟
در چنان وضعيتى تا به حال نتوانسته نقش مثبتى داشته باشد و حتى در مواردى متأسفانه خود تشديد كننده بوده است. ادبيات و هنر يك ظرف است، يك قالب. تعيين كننده فكر و انديشه اى است كه در آن ريخته مى شود. در يك جامعه اى كه دچار التهاب قومى و زبانى است، فكرها و انديشه ها هم از اين التهاب نمى توانند برحذر بمانند و آنچه كه از ادبيات و هنر خلق مى شود هم محاكات همين انديشه هاى ملتهب است. در واقع همه مى دانند و در خلوت خودشان قبول دارند كه اين امر خوب نيست و نتيجه خوبى ندارد. اما گاهى فضا چنان ملتهب است كه هيچ كارى نمى شود كرد و تو را هم درگير مى كند. مثل اين كه ناخواسته ميان يك مبارزه گلادياتورى افتاده باشى كه اگر به آن اعتقاد هم نداشته باشى مجبورى بزنى چون آنجا اگر بايستى تو را مى زنند و نيست مى شوى.

براى رهايى از اين وضعيت در جامعه تغييرات بنيادى لازم است. در ايجاد گفتمانى مبتنى بر اين تغييرات شاعران، نويسندگان، فرهنگيان و روشنفكرانى كه در خارج از افغانستان هستند مى توانند نقش مؤثرى داشته باشند و به دور از آن التهابات كاذب يك فضاى سالم را ترويج كنند اما تا حالا از ما هم به آن صورت آبى گرم نشده است.

Print Friendly, PDF & Email
Share.

نظرتان را بنویسید

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: