آیا نویسنده رستم التواریخ از بابیه بوده است؟

1

رسول جعفریان

این روزها کتابی با عنوان «نویسنده رستم التواریخ کیست؟ و پژوهشی در نگاه او به ایران» از جناب آقای جلیل نوذری منتشر شده است (میراث مکتوب، 1396). به نظرم کتاب خوبی است، بویژه در شناساندن ایده های کسی به اسم محمد آصف هاشم که خود را به عنوان رستم الحکماء معرفی کرده و تاکنون نمی دانیم کیست.
همین طور کتاب خوبی است برای شناخت رضا قلی خان هدایت که نویسنده این اثر، اصرار دارند رستم الحکماء کسی جز او نیست. در این کتاب تلاش های زیادی صورت گرفته تا شباهت های نگارشی رضاقلی خان هدایت و رستم الحکماء و حوزه های مورد علاقه و مواضع شان نسبت به برخی از مسائل، آشکار شود، اما مع الاسف، به نظر می رسد، این تلاش تا این لحظه، چیزی را اثبات نمی کند.
بار دیگر تأکید می کنم مسلما، اثر مزبور، بسیار استادانه نوشته شده، و نهایت تلاش برای یافتن همخوانی های میان این دو نویسنده صورت گرفته است، اما تقریبا هیچ کجا نکته ای که به راحتی بتوان این مطلب را که رستم الحکماء همان رضا قلی خان هدایت است، به استناد آن قبول کرد، دیده نمی شود. دست کم در مواردی که من دقت کردم، بیشتر قرائن به شباهت هایی مربوط است که اغلب میان نوشته ها و تواریخ این دوره که نویسندگان مختلف نوشته اند، وجود دارد. طبیعی است که در اثبات چنین امری، به جز این که جایی که باید چیزی به صراحت باشد، شبهاهت های لفظی و ترکیبی و بسامدی باید باشد که مع الاسف در این زمینه، نشانه جدی بدست داده نشده است.
یکی از بخش های خوب این کتاب، مروری است که در باره سوابق پژوهش و اظهار نظر در باره رستم التواریخ شده و اشاره به نوشته ناچیز این بنده هم در خبرآنلاین شده است. اما حقیقت از یک نکته در این گزارش غفلت شده است. شواهدی در آنجا آورده ام، و بر آن تمرکز کرده ام، که مطرح کننده این سوال است که به چه دلیل رستم الحکماء در تمام نوشته های برجای مانده، بحث ظهور مهدی را در حوالی سال 1260 مطرح می کند که سال برآمدن سید علی محمد باب است؟
این چیزی است که در کتاب این دوست به آن پرداخته نشده، و جالب است در تمام سوابق بحث در باره این کتاب هم از آن چشم پوشی شده است.
نظری که در نوشته بنده مطرح شده این است که رستم الحکماء موهوم، با این همه تأکید در باره نزدیکی ظهور در حوالی 1260 قمری می تواند یکی از چهره های بابی باشد که به هیچ روی مایل به رو کردن نام خود و افکارش نبوده است. البته در این که آیا واقعا این پیشگویی ها که در آثار اوست، پیش از سال 1260 است و این تاریخهای بدست داده شده درست است، یا آن که اندکی پس از آن ساخته شده و نسبت به آن سالها داده شده تا نوعی پیشگویی تلقی شود، باید بیشتر تأمل شود.
یک نمونه از آنها را ذیلا از “معمانامه” رستم الحکماء به خط خود او می آورم، این که در حوالی سال 1253ق می گوید هفت سال به ظهور مانده است:

الان به خاطرم نیست، اما به یاد دارم که دوستی با شنیدن این مطالب گفت که مرحوم زریاب هم بر این باور بود که رستم الحکماء یکی از بابیه است. امیدوارم این مسأله حمل بر رویه اتهام به بابی در دوره مشروطه نباشد، که زمانا هم ربطی به آن مرحله ندارد، بلکه اصل این ادعا، روی مواردی است که یک نمونه آن را ملاحظه می کنید؛ دقیقا عبارتی که در پایان رستم التواریخ چاپ اول امیر کبیر هم هست و بعدا در چاپ پس از انقلاب حذف شد. و این در نوشته های دیگر منسوب به رستم الحکماء هم هست.
مهم این که بعید می دانم در این زمینه، نصی و مطلبی از رضا قلی خان هدایت یافت شود که اگر بود این دوست ما باید اشاره می کرد. هرچه هست، جای این مطلب در این بررسی خالی است، هرچند در کنار آن، پژوهش قابل توجهی در باره رستم التواریخ، افکار نویسنده آن هر کسی که هست و افکار رضا قلی خان هدایت به همت آقای نوذری صورت گرفته است. باید از تلاش ایشان سپاسگزار باشیم که پژوهش در این زمینه را چند گام به جلو برده اند.
این هم مقاله کوتاهی که در این باره (ضمن نوشته بلندی با موضوع هزاره گرایی) نوشته بودم:
Print Friendly, PDF & Email
Share.

۱ دیدگاه

  1. فکر می کنم نظر آقای جعفریان صحیح باشد و این کتاب را فردی بابی پس از خروج سید علی محمد باب نوشته و آن را به سال ها قبل از این تاریخ نسبت داده است .زنده یاد دکتر زریاب خوئی هم در کلاس ها و گفت وگوهای خود براین موضوع تاکید می کرد و بنده از چند تن از دوستان و شاگردانش این موضوع را شنیده ام.بنابراین این کتاب نمی تواند از آنِ رضاقلی خان هدایت باشد که همواره در عوالم مسلمانی به سر می برد و تمام عمرش در خدمت سلاطین قاجار گذشت و خانواده اش هم تا اواخر قاجار مثل مخبرالسلطنه راه او را ادامه دادند.

نظرتان را بنویسید

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: