گفت‌وگو با محمدحسن علوان، برنده جایزه بوکر عربی 2017

1

روزنامه اعتماد
به نقل از اشپیگل

محمدحسن عَلوان، برنده جایزه بین‌المللی ادبیات داستانی عرب در سال ٢٠١٧ (بوكر عربی) درباره رمان جدیدش به نام مرگ كوچك كه درباره زندگی ابن عربی متصوف پرآوازه اندلسی است با نشریه اشپیگل مصاحبه کرده است. علوان شهروند عربستان سعودی است و به نظر او كشورش به سمت اعطای آزادی‌‌های فردی بیشتر در آینده گام برمی‌دارد. علوان سی و هشت ساله است و زاده ریاض. او اكنون در شهر تورنتو كانادا زندگی می‌کند. علوان پنج رمان نوشته و به خاطر آخرین رمانش به نام «مرگ كوچك» برنده جایزه پنجاه هزار دلاری بوكر عربی در سال ٢٠١٧ شده است. رمان مرگ كوچك رخدادهای زندگی عارف، فیلسوف و شاعر پرآوازه ابن عربی را تصویر می‌کند. ابن عربی در قرن دوازدهم در اندلس اسپانیا به دنیا آمده و در شهر دمشق به خاك سپرده شده است.

آقای علوان، ابن عربی چگونه دنیا را تحت تاثیر قرار داد؟

میراث فلسفی‌ای كه ابن عربی از خود به جای گذاشته از طرف كارشناسان مختلف فلسفه به عنوان یك میراث‌ فلسفی آزاداندیشانه و تساهل‌گرا توصیف می‌شود. در این مكتب فلسفی تمام ادیان آسمانی برابر انگاشته شده و زن، مورد پرستش قرار می‌گیرد. اكثر متصوفین از ابن عربی به عنوان استاد بزرگ یاد می‌كنند. آرا و افكار ابن عربی از حلقه پیروان تصوف فراتر می رود و گاه منبع الهام و گاهی هم اسباب رنجش جویندگان راه حقیقت و رستگاری در سراسر دنیا و طول تاریخ بوده است. اندیشه‌های جهانی تشكیل‌دهنده زیربنای فكری ابن عربی عمدتا با حقیقت الهی و تجربه ناب انسان از این حقیقت پیوند خورده و امروز بدون كمترین واسطه‌ای بدان مرتبط است.

چرا نویسنده‌ای كه از عربستان سعودی، سرزمین سلفی‌گری، می‌آید درباره فیلسوفی قلمفرسایی می‌كند كه تعالیمش تعارض و تضاد جدی با تعالیمی دارد كه از بلندگوهای مساجد ریاض شنیده می‌شود؟

سلفی‌گری به قدری در عربستان رایج است كه سایر مكاتب فكری دین اسلام به استثنای شیعه تقریبا جایی در آن ندارند. اما نوشتن درباره یك شخصیت سرشناس مكتب تصوف واقعا تابوشكنی نیست. رمان من از زمان انتشار به طور قانونی و در مقیاس گسترده در قفسه‌های كتابفروشی‌های عربستان‌سعودی جای خود را یافته است.

به نظر شما امكان اینكه از مواجهه و رویارویی این مكاتب دینی جلوگیری كنیم، وجود ندارد؟

به نظر من كاملا اجتناب‌پذیر است به شرط اینكه اراده و عزم سیاسی برای ایجاد یك محیط مناسب برای همزیستی مسالمت‌آمیز وجود داشته باشد. مشكل اصلی اینجاست كه بعضی از سیاستمداران به خاطر منافع سیاسی‌شان عامدانه و از روی اغراض سیاسی، ساز مخالف می‌زنند. همه ادیان الهی با رشته پنهان دانایی و عشق به هم مربوطند. هر برخورد و رویارویی بین آنان حاصل جهل و حرص و آز است. ادیان الهی در طول تاریخ آتش‌بیار معركه بوده‌اند چون كه تاثیر زیادی روی ما گذاشته‌اند. اما آنها دلایل ذاتی این برخوردها و رویارویی‌ها نیستند.

آیا ابن عربی آزاداندیش و اهل تساهل و مدارا بوده؟

او ما را به داشتن سعه‌ صدر و عشق نسبت به یكدیگر دعوت می‌كند. علاوه بر این، حكایت معروف دلدادگی او به “نظام”، دختر استادش شیخ مكین‌الدین اصفهانی، در مكه شهره خاص و عام است. این ماجرای عاشقانه تاثیر عمیقی روی زندگی‌اش گذاشته است. او همیشه هر جایی كه می‌رفت با نخبگان سیاسی آن مكان حشر و نشر داشت و تا به حال كسی مدعی نشده كه او پیرو مرام یا مكتب خاصی بوده باشد.

انگیزه شما از نوشتن این داستان چه بود؟

ابن عربی می‌گوید: هستی با حركت و جنبش شروع می‌شود… او رهرو و سالكی بزرگ بود. سیر و سلوك عارفانه‌اش را با خرد و دانایی كه با گذشت زمان عایدش شده بود، عجین می‌كرد. او به تمام بلاد اسلامی از اسپانیا گرفته تا آذربایجان سفر كرده بود و از شهرهای متعددی گذشته بود و در سرزمین‌های تحت فرمانروایی پنج حكومت اسلامی كه دنیای اسلامی را بین خود تقسیم كرده بودند، زندگی كرده بود. المهادی [کذا در اصل. منظور Almohad یا الموحدون است]در ایبری و مراكش، ایوبیان در مصر و سوریه، شریفاتیان [؟] در مكه، عباسیان در عراق و سلجوقیان در آسیای مركزی… عجین شدن سیر و سلوك با خرد و دانایی برایم خیلی وسوسه‌آمیز است. بنابراین تصمیم گرفتم با مدد گرفتن از تخیلم كمبود اطلاعاتم را پیرامون زندگی شخصی ابن عربی جبران كنم. فقط داستان می‌تواند بی‌تفاوتی و بی‌توجهی تاریخ را جبران كند.

چگونه مطالعات شما در تصوف، دیدگاه شخصی شما را نسبت به زندگی و دین تغییر داد؟

مجبورم كرد در پذیرش حقیقت و دانایی از منابعی كه قبلا اعتمادی نسبت به آنها نداشتم انعطاف بیشتری به خرج بدهم. تربیت خانوادگی و تحصیلات دانشگاهی‌ام نحوه تفكر مرا شكل بخشیده‌اند. به نظر من منطق تنها مرجع داوری حقیقت است. گرچه منطق، ابزار بی‌نظیری برای محك و تایید حقایق است اما ما به عنوان انسان ابزار دیگری در اختیار داریم كه برای درك و شناخت و لمس حقایقی كه فراتر از دایره تنگ مغزمان است، مورد استفاده قرار می‌دهیم.

پیش‌بینی شما از آینده كشورتان چیست؟ آیا عربستان سعودی باز به همان دایره تنگ و بسته عقاید دینی‌اش خواهد چسبید یا اینكه مسائل و موضوعات مهم دینی را به بحث و داوری مردم واگذار خواهد كرد؟

چنین مباحثی قبلا در چارچوب‌های مورد انتظار مسیر تكاملی‌اش جریان داشته است. هرچند سعودی‌ها در سرزمینی زندگی می‌كنند كه قبلا مهد تمدن‌های كهن بوده اما بافت جمعیتی كشور نسبتا جوان است. اگر از نظر سیاسی سخن بگوییم كشور عربستان ٨٠ سال قدمت دارد و جمعیت عمدتا جوان عربستان سعودی آن را به مكانی تبدیل كرده كه باید چشم به آینده بدوزد. عربستان ممكن است كشور كاملا متفاوتی در آینده باشد. این موضوع از منظر كلان سبب شده سند چشم‌انداز عربستان ٢٠٣٠ با استقبال فراوان قشر جوان مواجه شود، به خصوص از منظر تغییراتی كه در آن وعده داده شده است.

آیا بر این باورید كه جامعه عربستان سعودی در حال حركت در مسیر اعطای آزادی‌ها و تفسیرهای گوناگون دینی است؟

بله. این گشایش اخیرا به وضوح قابل مشاهده است و در تغییراتی كه جامعه عربستان طی ١٥ سال اخیر شاهد آن بوده به روشنی انعكاس یافته است. هر شخصی كه مدتی در عربستان سعودی زندگی كرده می‌تواند حس كند كه مردم در حال گذار از چرخه سالم تغییرات اجتماعی هستند.

Print Friendly, PDF & Email
Share.

۱ دیدگاه

  1. من نه دانشمندم نه محقق و فقط علاقه مند به تاریخ و فرهنگ و ادبیاتم. اما با توجه به گفت وگوی بالا که مصاحبه با نویسنده ای از عربستان است و به ابن عربی علاقه مند است،سوالی دارم که امیدوارم خوانندگان وبسایت خواندنی راهک با توجه به علم و تحقیقات خود بویژه اهل تاریخ و فلسفه و علوم اجتماعی به آن پاسخی لطف فرمایند وآن سوال این است گه چرا دین بزرگی به نام اسلام از سرزمینی برخاست که به لحاظ علم و دانش بسیار بی بار و بر بود و پس از اسلام نیز این سرزمین یعنی حجاز قدیم و عربستانِ کنونی نقش مهمی در فرهنگ و تمدن و علم و فکر وحتی ادبیات و غیره ایفا نکرد؟چرا بندرت به دانشمند و نویسنده ای از این دیار در دوره های قدیم و جدید برمی خوریم؟دلیل چه بوده؟مشکل از کجاست؟از استادان و پژوهشگران ارجمند و گرانمایه ای که این پرسش را ملاحظه می فرمایند استدعای پاسخگویی می رود.

نظرتان را بنویسید

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: