پسر طبیعت؛ حی بن یقظان برای نوجوانان

0

غلامرضا سحاب
کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران

سر آغاز
«پسر طبيعت» داستاني زيبا و پرمفهوم از کودکي است که در بدو تولد در آغوش طبيعت رها شد. کودک بي پناه چاره اي نداشت تا براي زنده ماندن خود از نيروهاي طبيعي اطرافش کمک بگيرد. کودک درست در زماني که هيچ درکي از زندگي نداشت، طبيعت را مادري مهربان يافت و در آغوش او و با کمک نيروهايي که طبيعت در اختيارش قرار مي داد آموخت تا چگونه بدون حضور همنوعانش زنده بماند و به زندگي ادامه دهد.

او کم کم بزرگ شد و با درکي که به مرور از اطراف خود به دست مي آورد، راه هاي بهتري براي بالا بردن کيفيت زندگي خود به دست آورد. او از تمام تواني که به صورت غريزي و بدون هيچ آموزشي به دست آورده بود، بهره مي گرفت تا بتواند از امکانات موجود در طبيعت به خوبي استفاده کند. کودک اگرچه به اين شکل از زندگي عادت کرده بود اما حسي از درون، پيوسته او را نهيب مي زد که چيزي فراتر از اين زندگي نيز وجود دارد. آشنايي ناگهاني او با يک همنوع خود در روزگار جواني دريچه هاي دنياي ديگري را به روي او گشود.

اين داستان روي ديگري نيز دارد، داستان دوستي دو يار ديرينه به نام اَبسال و سَلامان که هريک خدا را به گونه اي مي بينند و ذات بي همتاي او را تکريم مي کنند، اما تفاوت هاي ظاهري اين پرستش در نهايت آنها را از يکديگر جدا مي سازد.

اگرچه کسي نمي داند که اين داستان واقعي است و يا افسانه اي برگرفته از تخيلات کاوشگرانه خالق آن اما اين داستان تاريخي از آغاز نگارش تا کنون به عنوان يکي از داستان هاي فلسفي مشرق زمين مورد توجه انديشمندان قرار گرفته است. بسياري از بزرگان اين سرزمين از قرنها پيش اين کتاب را با عنوان هاي متفاوت نگارش و يا ترجمه کرده اند و رد پاي آن را در آثار نويسندگان و مترجمان خارج از کشور نيز از گذشته هاي دور مي توان ديد که در بخش تاريخچه کتاب به آن اشاره مي شود.
اما نسخه اي از اين کتاب که پيش روي شما است، بازنويسي از کتابي است با عنوان «پسر طبيعت» که 75 سال پيش به قلم استاد ابوالقاسم سحاب ترجمه و منتشر شد. اين ترجمه از روي رساله «حي بن يقظان» نوشته ابن طفيل اندلسي که در قرن 12 ميلادي مي زيسته، صورت گرفته است. انتشار دوباره اين کتاب در پاييز 1393 و به توصيه جمعي از انديشمندان، مشخصاً از روي متن ترجمه استاد سحاب انجام شده است.

خانم حميرا محب علي، مسووليت اين بازنويسي را پذيرفت. وي بدون هيچ تغيير و تبديلي در مفاهيم طرح شده در کتاب آن را به شيوه اي نوين نگارش کرده و در بخش هايي مطالبي در تفسير مفاهيم و تصاوير بر آن افزوده است تا پيام کتاب براي نوجوان امروزي، بهتر قابل درک باشد. تصويرگري اين کتاب را نيز آقاي محمد صادق عهده دار شد و تصاوير زيبا و هنرمندانه وي به گونه اي اجرا شده است تا از حال و هواي اصلي تصاوير کتاب مرجع (يعني همان که در سال 1319 به چاپ رسيده است) دور نباشد. صفحه آرايي و تنظيم هنرمندانه آقاي سعيد ناظري نيز کار را آماده انتشار کرد.

موسسه «دنياي جغرافياي سحاب» اين کتاب را با حفظ نام «پسر طبيعت» و به عنوان نخستين کتاب انتشار يافته خود در حوزه کودک و نوجوان به مخاطبان گروه نوجوان تقديم مي کند . در پايان اين کتاب نيز براي آن گروه از خوانندگان که به تاريخچه آفرينش اين روايت در تاريخ مشرق زمين علاقه مند هستند، شرحي مختصر بر اين اثر آمده است.

تاريخچه
«پسر طبيعت» داستانی که در اين کتاب می خوانید هم به قلم ابن سينا و هم به قلم ابن طفيل اندلسي (انديشمندي هم عصر فيلسوف معروف ابن رشد) به صورت دو روايت جداگانه به نام «حي بن يقظان» و البته به زبان عربي به رشته تحرير درآمده است.

برخي معتقدند که عرفان ابن سينا و فلسفه ابن طفيل را مي توان در اين کتاب به خوبي درک کرد. پس از آن انديشمندان و فيلسوفاني همچون خواجه نصير طوسي، جوزجاني، شيخ اشراق و عبدالرحمن جامي نيز به آن توجه ويژه داشته اند. اين کتاب همچنين به قلم نويسندگان خارجي بسياري در طي سالهاي 1671 تا 1900 ميلادي از زبان عربي به زبان هاي انگليسي، عبري، اسپانيايي، آلماني و هلندي ترجمه شده است.

داستان حي بن يقظان ، در بسياري از کتب مرجع ادبيات فارسي در دوره معاصر نيز معرفي شده و مورد بررسي قرار گرفته است. ذبيح الله صفا در جلد نخست تاريخ ادبيات ايران به بررسي اين داستان پرداخته است. انديشمنداني همچون بديع الزمان فروزانفر و عبدالکريم بي آزار شيرازي نيز به ترجمه آن پرداخته اند و هريک بر آن نامي نهاده اند.

اما جامع ترين پژوهش در خصوص اين کتاب به دکتر سيد ضياالدين سجادي تعلق دارد. دکتر سجادي در کتاب خود به نام «قصه حي بن يقظان» که در سال 1374 در انتشارات سروش به چاپ رسيده است شرح مبسوطي از تاريخ نگارش و ترجمه هاي متعدد اين کتاب و تمامي صاحبنظراني که در ترجمه اين کتاب دستي داشته اند، آورده است و از جمله از استاد ابوالقاسم سحاب به عنوان مترجم کتاب ابن طفيل از عربي به فارسي نام برده است.

استاد سحاب اين کتاب را پس از ترجمه «پسر طبيعت» نام نهاده اند. نامي که به شيوايي مي تواند مخاطب را به موضوع اصلي داستان هدايت کند. متن ترجمه اين کتاب نيز نشان مي دهد که استاد سحاب آن را براي گروه سني کودک و نوجوان ترجمه کرده است. در واقع، کتاب «پسر طبيعت» را مي توان تصويري ساده و کودکانه از داستان فلسفي و عرفاني پيچيده رساله هاي عربي حي بن يقظان دانست. اين کتاب جزء نخستين کتاب هاي انتشار يافته کودک و نوجوان است که در سال 1319 شمسي در انتشارات معرفت و به صورت مصور با نقاشي هاي ساده اما زيبا به چاپ رسيده است. همچنين ترجمه استاد ابوالقاسم سحاب را مي توان نخستين ترجمه فارسي اين کتاب در دوره معاصر دانست.

مهدي آذريزدي، نويسنده چيره دست کودک و نوجوان، نيز داستان «بچه آدم» را در سال 1345 با اقتباس از داستان «حي بن يقظان» براي گروه سني کودک و نوجوان تاليف کرده است. بازنويسي اين داستان در کار زنده ياد آذر يزدي با تغيير در متن اصلي صورت گرفته و اگرچه کاري زيبا است اما متفاوت با سير واقعي داستان ارايه شده است.

کتابي که پيش روي شما است، اگرچه روايتي ساده و روان از رساله اي پيچيده است اما فرصتي است براي انديشيدن به سرشت و طبيعتي که آدمي از دامان آن برخاسته و در گذر آسيب هاي خود ساخته زندگي، آن را به فراموشي سپرده است. اين کتاب نگاهي دوباره به فراموش شده هاست. به خود ، به زندگي اطراف خود، به آفرينش و آفريدگار.

*با ویرایش

Print Friendly, PDF & Email
Share.

نظرتان را بنویسید

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: