چند پیشنهاد تدبیری درباره سخنان رئیس جمهوری در مراسم کتاب سال

0

مهدی جامی

جایزه کتاب سال با همه مشکلاتی که داشته و دارد و ملاحظاتی که در دادن جوایز و برجسته ساختن کتابها و نادیده گرفتن کتابهایی دیگر دارد، یک اتفاق مهم در حوزه کتاب در ایران است. فهرست کتابهای برنده حاوی شماری از گنجینه های تحقیقی و تالیفی فارسی است. از جمله کتاب گرانقدر فهرست ترجمه های فارسی (شماره 1 در فهرستی که پس از این می آید) که کاری کم شناخته اما بسیار پراهمیت است و با زحمت بسیار تولید شده است.

آقای رئیس جمهور در مراسم اعلام جوایز گفته است «بی‌تردید کتاب می‌تواند یکی از شاخص‌های رشد جامعه در بخش‌های فرهنگ، سیاست، اقتصاد و سایر بخش‌ها باشد.» این حرف کاملا درست است. اما نکته اینجا ست که تا کنون روش خاصی برای این کار تدوین نشده است. کتاب شاخص رشد است. اما این شاخص را چطور باید اندازه گیری کرد؟ فعالیتهای خانه کتاب مثلا زمینه را برای اندازه گیری می تواند آماده کند. در برخی موارد هم کارکرد دارد. اما این فعالیتها از جمله ابتدایی ترین آنها که فهرست کتابهای نشرشده در هر ماه باشد خود نیازمند بازنگری و دقت یافتن است تا بتواند در کار شاخص سازی واقعا موثر باشد. برخی از مشکلات کار را در یادداشتی که در همین راهک نوشته ام یاد کرده ام (هر “چاپ اول”ی چاپ اول نیست). اما اکنون جا دارد از کارشناسان و کتابداران و مسئولان خانه کتاب بخواهیم در کار اندازه گیری صرف وقت و همت کنند و کارآگهان کتاب را گردآورند. من شخصا فکر می کنم روشهای کتابسنجی که امروزه به صورت محدودی در ایران به کار می رود می تواند در سطح اندازه گیری پیوند کتاب و رشد اجتماعی هم گسترش داده شود. اگر عمری بود یادداشت جداگانه ای در این زمینه منتشر خواهم کرد. ولی مهم این است که چه از راه گسترش روشهای معمول و چه با ابتکار روشهای تازه و نیز با کمک از دانش جهانی، کتاب را بتوان چونان معیاری برای اندازه گیری رشد به کار گرفت.

اما آنچه از وضع خود کتاب روشن است این است که «حال کتاب و طبع آن چندان خوش نیست و اگر حال کتاب خوش نباشد به معنای آن است که در مسیر رشد و تعالی جامعه با مشکل مواجه هستیم.» این اعتراف هم معنای مدیریتی و اجرایی اش این است که باید برای حل این “مشکل” برنامه ریزی کرد. صرف توصیف مشکل کافی نیست. بنابرین می شود پیشنهاد کرد که در کنار مراسم جایزه کتاب سال یک گروه تحقیق هم وجود داشته باشد تا نبض خود کتاب را بگیرد و گزارش کند. گزارش کند که کتاب در مقام یک صنعت با چه مشکلاتی روبرو بوده در آن سال و چه تهمیداتی برای رفع آن اندیشیده شده است. گرفتن نبض کتاب هم البته باز خود نوعی کتابسنجی است. این هم از کارهایی است که می تواند محل بحث و گسترش و شیوه شناسی باشد.

نکته دیگری که آقای روحانی در این مراسم گفته است مساله رقابت است. «باید کاری کنیم که کتاب در صحنه رقابت قرار گیرد. معمولاً هر چیزی که در مسیر رقابت قرار نمی‌گیرد دچار مشکل می‌شود و البته صحنه رقابت فقط به داخل کشور محدود نیست و در سطح منطقه و جهان هم مطرح است.» برای من روشن نیست که منظور از این رقابت دقیقا چیست و لابد مسئولان امر در رفع ابهام خواهند کوشید. اما رقابت برای کتاب دست کم در حوزه ارائه به مخاطبان امری روشن است. امروز میلیونها ایرانی و فارسی زبان در سراسر دنیا پراکنده اند اما به زحمت می توانند به کتابی که نیاز دارند دسترسی پیدا کنند. شاید آقای رئیس جمهور و مشاوران ایشان فکری باید برای کتابفروشی های فارسی در دست کم چند پایتخت مهم غربی کنند تا خرید و سفارش کتاب آسانتر شود. لازم هم نیست که این کتابفروشی ها دولتی باشد. اما دولت می تواند تسهیلاتی برای اتحادیه ناشران فراهم کند که آنها بتوانند کتابهای خود را به فارسی زبانان بیرون از ایران هم ارائه کنند. این موضوع در رونق مالی نشر هم موثر خواهد افتاد.

آقای روحانی در باره ترجمه هم اشاره ای کرده است. از این اشاره باید استفاده کرد و گفت در کنار آن عنصر رقابت یک عنصر نظارت هم مهم است که مطرح شود تا هر دوغ و دوشابی به اسم ترجمه به دست خلق الله داده نشود. ابوالحسن نجفی مترجم نامدار که تازگی جهان را ترک گفت با این پیام رفت که ترجمه های بد و ناموزون فاجعه ای برای اندیشه ما رقم زده است. جایزه کتاب سال باید فکری هم برای این موضوع داشته باشد. و چه بسا گروهی که وضع ترجمه در ایران را هر ساله اندازه گیری و گزارش کند و رشد و بهبود ترجمه و سلامت آن را ترویج کند.

در حوزه تالیف هم حرف آقای روحانی شنیدنی است: «در کتاب باید حرف و اندیشه نو وجود داشته باشد اگرچه امروز به برکت فضای مجازی تتبع آسان شده اما تالیف به معنای واقعی کلمه و سخن نو و تولید به معنای واقعی کلمه دشوار است. اگر می‌خواهیم اندیشه و سخن در همه علوم افزایش یابد باید فضا را بازتر و آزادتر کنیم و نقاد باید برای آینده زندگی خودش نگرانی نداشته باشد. در جامعه اسلامی هرکس که نظری دارد باید بتواند نظر خود را به خوبی بیان کند. باید فضای دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و حوزه نشر، طبع و نویسندگی را بازتر و آزادتر کنیم.»

اینجا هم مسائل مختلفی جای بحث دارد. روشن است که تالیف دشوار است اما یک دلیل دشواری تالیف این است که حمایت مالی از دانشوران جدی وجود ندارد. باید این حمایت ها را هم “آزاد” کرد. باید از دادن رانت به مولفانی که کار تالیف را یا بلد نیستند یا جدی نمی گیرند یا کارشان حرام کردن حمایت است خودداری کرد و کار پژوهشکده هایی را که کتابهای کیلویی تدوین و چاپ می کنند متوقف کرد و در عوض حمایت های مالی را در شکل های رقابتی عرضه کرد و از مولفان و محققانی که دارای ایده های نو هستند خواست پیشنهادهای خود را ارائه کنند و به بهترین آنها کمک کرد تا ایده های خود را تحقیق و تالیف کنند. بعلاوه، وضع فاجعه بار تالیف در دانشگاهها را هم باید بی تعارف و ملاحظه کاری بررسی کرد و زیر ذره بین قرار داد (مثل این ذره بین: پدیده پرولتاریای دانشگاهی). و نیز ضرورت است که با تصحیح قوانین ارتقای دانشگاهی وضع تولید علم به معنای “علم انباری” را متوقف کرد. کتابی که تحقیق شود و خوانده نشود و تاثیر نگذارد و انبار شود و بعد هم به مقوا تبدیل شود و فقط در آمارسازی به کار آید هیچ دردی را دوا نخواهد کرد. پس کارگروه دیگری هم لازم است که وضع تالیف و تحقیق در دانشگاهها و پژوهشکده ها و موسساتی را که از پول دولت صرف کتاب می کنند گزارش کند. در کشوری که دولت تقریبا همه کاره است نمی توان در موضوع کتاب رسیدگی به موسسات دولتی را فراموش کرد. سهمی از این نابسامانی قطعا از خود دولت است و حتما می تواند با اصلاح روشها و تخصیص بودجه و بخشنامه ها و قوانین در به سامان کردن وضع قدم بردارد.

از جمله کارهای اساسی دولت نقشی است که در ساختار آموزشی دارد. در یک کلام باید گفت تشویق اصلا و ابدا کافی نیست! ساختار باید اصلاح شود. پس وقتی ایشان می گوید: «باید دانش‌آموزان را به خواندن کتاب و امانت‌گرفتن کتاب که از گذشته مرسوم بوده تشویق کنیم» سخن دقیقی نیست. تشویق باید در ساختار آموزش و کلاس و درس و یادگیری چیده و دیده شده باشد. یادم می آید که دولتهای پیشین می گفتند معلمان را باید تشویق کرد تحقیق کنند. روشن است که این سخن هیچ معنایی ندارد مگر اینکه در ساعات تدریس معلمان به صورت ساختاری زمانی برای تحقیق درنظر گرفته شود و در همان ساختار هم روشن باشد که این تحقیق چگونه باید انجام شود و چگونه باید ارزیابی شود و نتیجه آن در کار تعلیم و معلم چه خواهد بود. عین همین نکته در مورد دانش آموزان صادق است. اگر ساختار درس طوری باشد که هرگز دانش آموز نیازمند مراجعه به کتابخانه نباشد هزار تشویق هم او را به سوی کتابخانه نخواهد برد. این کار هم با اضافه کردن چند خط و درس به کتابهای درسی ممکن نیست! نیازمند کارشناسی همه جانبه است و نباید به کارمندان اداره تالیف کتابهای درسی وانهاده شود.

این یادداشت قرار بود چند کامنت بر بخشی از صحبت های آقای رئیس جمهور باشد. تا فهرست کتابهای برتر در جایزه امسال پس از آن بیاید. کمی طولانی شد ولی البته هنوز حرف بسیار است. اما یک حرف هم شنیده شود خوب است!

اسامی برگزیدگان نهایی جایزه کتاب سال در گروه‌های مختلف، به نقل از خبرگزاری کتاب به شرح زیر است اما این را نمی توان ناگفته گذاشت که این فهرست ها تنها برای متخصصان مفید است. شاید بهتر باشد روش معرفی کتابهای برنده هم اصلاح شود و هر کتاب با چکیده ای از اهمیت اش و دلایل داوران برای برگزیده شدن اش همراه باشد. این معرفی جامعتری خواهد بود.

الف) كلیات
فهرست‌­نویسی
1. فهرست­ كتاب‌­های فارسی ­شده چاپی، پژوهش و تدوین: فرشته ناصری، مهین فضائلی جوان، محمدكریم رحمانی­‌پور و حمزه كاهانی، زیر نظر: سیدمحسن ناجی نصرآبادی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی،  1393، 8 ج.

ب) دین
فقه و اصول
2. انوار الفقاهه، تألیف حسن‌بن‌جعفر كاشف‌الغطاء، تحقیق: المركز العالی للعلوم و الثقافه، مركز احیاء التراث الاسلامی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1393، 10 ج.

ج) زبان
زبان­‌های باستانی
3. فرهنگ ریشه­‌شناختی زبان‌فارسی، تألیف محمد حسن­‌دوست، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه نشر آثار، 1381 ـ 1393، 5 جلد.

د) هنر
معماری و شهرسازی
4. گذری بر معماری متقدم مسلمانان، تألیف آرچیبالد كمرون كرسول، بازنگری: جیمز الن، ترجمه مهدی گلچین عارفی، تهران: مؤسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری، متن، 1393، چهارده، 418 ص.: مصور.

فیلم­نامه
5. هفت فیلم‌نامه، نوشته اصغر فرهادی، تهران: نشر چشمه، 1393، 688 صفحه، مصور.

هـ) ادبیات
ادبیات زبان­های دیگر
6. نامه­‌های پر تب‌و‌تاب، خورخه لوئیس بورخس، ترجمه نجمه شبیری، تهران: نشر مشكی، 1393، 376 ص.: مصور (رنگی).

و) تاریخ و جغرافیا
تاریخ
در بخش ترجمه دو كتاب زیر به صورت مشترك انتخاب شدند:
7. نامه سرگشاده به اسكندر كبیر، تألیف پی­یر بریان، ترجمه مهشید نونهالی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب پارسه، 1393، 216 ص.
8. استالین، تألیف ادوارد رادزینسکی، ترجمه آبتین گلکار، تهران: نشر ماهی، 1393، 680 ص + 48 ص.: مصور.
9. تاريخ جامع ايران، تأليف گروه نويسندگان زيرنظر كاظم موسوي‌بجنوردي، تهران: مركز دائرةالمعارف بزرگ اسلامي، ۱۳۹۳، ۲۰ ج.
ز) كودك و نوجوان
علوم و فنون
10. پستانداران ایران ج 2: سگ­سانان و كفتارها، تألیف علی گلشن، تهران: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، 1393، مصور.
كلیات
11. تاریخ ادبیات كودكان ایران: ادبیات كودكان در روزگار نو (1340 ـ 1357)، تألیف محمدهادی محمدی و زهره قایینی، تهران: چیستا، 10جلد، 1381 ـ 1393، مصور.

شایستگان تقدیر

همچنین، نفرات شایسته تقدیر سی‌وسومین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، به شرح زیر معرفی شدند:

الف)فلسفه و روان­شناسی
منطق
1. مطالع ‌الانوار (طرف المنطق) و شرحه المسمی لوامع الاسرار فی شرح مطالع ‌الانوار، تصحيح ابوالقاسم رحمانی، تهران: مؤسسه پژوهشی حكمت و فلسفه، 1393، 3 ج.

فلسفه غرب
تأليف
2. فلسفه فرهنگ، تأليف علی‌­اصغر مصلح، تهران: انتشارات علمی، 1393، 664 ص.
3. فرهنگ پسامدرن، تأليف عبدالكريم رشيديان، تهران: نشر نی، 1393، بيست­وچهار، 781 ص.

ترجمه
4. حيات ذهن، تأليف هانا آرنت، ترجمه مسعود عليا، انتشارات ققنوس، 1393، 2 ج.

ب) دين
كليات اسلام
5. اعلام الطرائق فی الحدود و الحقائق، تالیف ابن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: علی طباطبايی يزدي، سيدمحمدرضا جلالی، عبدالمهدی اثناعشری، محمد طباطبايی يزدی، سيدعباس هاشمی، عليرضا آل­بويه، مصطفی صدوقی مازندرانی، گروه مصححان، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1393، 319 ص.

علوم قرآنی؛ خاورشناسان و ابن عباس؛ تحليل انتقادی ديدگاه‌­های خاورشناسان درباره آثار تفسيری منسوب به ابن عباس. نصرت نیل­ساز، بيست، 366 ص.: مصور، جدول، نمودار.7. رهیافتی به قرآن کریم در تعریف قرآن محمدعابد جابری، 608 ص.
8. دانشنامه امام مهدی (ع) بر پايه قرآن، حديث و تاريخ، تالیف محمدی ری­‌شهری، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم: مؤسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث، 1393، 10 ج.

فقه و اصول
9. المؤتلف من المختلف بين ائمة السلف، تأليف ابوعلی الفضل‌بن‌الحسن الطبرسی، تحقيق بنياد پژوهش‌های اسلامی، مشهد: بنياد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1393، 6 جلد.

عرفان
10. عهد الست، تأليف نصرالله پورجوادی، تهران: انتشارات فرهنگ معاصر، 1393، 368 ص.

ج) علوم اجتماعي
جامعه­‌شناسي
11. تحليل نظری و تطبيقی در جامعه‌شناسی، تاليف مسعود چلبی، تهران: نشر نی، 1393، 352.

علوم سياسی
12. حكمت، معرفت و سياست در ايران: انديشه سياسی عرفانی در ايران، از مكتب اصفهان تا حكمای الهی معاصر، تأليف مهدی فدايی مهربانی، تهران: نشر نی، 1393، 552 ص.

حقوق
13. حقوق تعهدات، تالیف ابراهیم شعاریان و ابراهیم ترابی، تهران: انتشارات موسسه مطالعات و پژوهش‌­های حقوقی شهر دانش، 1393، 1010 ص.

علوم نظامي
14. جنگ ایران و عراق و نظریه جنگ عادلانه، تالیف مصطفی زهرانی، انتشارات صفحه جدید، 1393، 460 ص.: جدول، نمودار.

د) علوم خالص
فيزيك
15. اصول ریاضی فلسفه طبیعی، تالیف آیزاک نیوتن، ترجمه بهنام شیخ‌باقری، تهران: انتشارات رخ­دادنو، 1393، 600 ص.

هيئت و نجوم
16. مقدمه­‌ای بر اختر فيزيك جديد، تأليف برادلی كارول و دیل استلی، ترجمه جمشيد قنبری و سعیده حسابی، مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، 1393، 752 ص.: مصور، جدول، نمودار.

هـ) علوم كاربردي
علوم پزشكی
تأليف
17. سلامت در جمهوری اسلامی ایران، تالیف باقر لاریجانی، عليرضا مرندی، فريدون عزيزی، حميدرضا جمشيدی و همکاران، تهران: مؤسسه انتشارات اطلاعات، 1393، 2 ج: جدول، نمودار، نقشه.
18. مرجع اپیدميولوژی بیماری­‌های شایع ایران، تالیف و ترجمه شورای نویسندگان، به سرپرستی پروين ياوری، رشت: انتشارات گپ، 1393، 3 ج، مصور، جدول، نمودار.

مكانيك
19. طراحی سازه کشتی، تالیف ساسوهیسا اکوموتو، ترجمه محمدرضا خدمتی، تهران: دانشگاه صنعتی امیرکبیر، مركز انتشارات، 1393، 2 ج.

كشاورزي
20. توسعه دانش بنیان کشاورزی، تالیف سیدمحمود حسینی و ابوالقاسم شریف­‌زاده، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی واحد تهران، 1393، 492 ص.: جدول، نمودار.

و) هنر
كليات هنر
21. درآمدی بر زیباشناسی اسلامی، تالیف اولیور لیمن، ترجمه محمدرضا ابوالقاسمی، تهران: نشر ماهی، 1393، 296 + 2 ص.

هنرهاي نمايشي
22. شکل­‌گیری و گونه‌­شناسی فیلم مستند، تالیف احمد ضابطی جهرمی، تهران: نشر رونق، 1393، 328 ص.: مصور.

موسيقی
23. جشن و موسیقی در فرهنگ‌­های شهری ايرانی، تالیف ساسان فاطمی، تهران: انتشارات ماهور، 1393، 400 ص.: مصور، جدول.
24.  هارمونی جامع کاربردی: از ابتدا تا ورود به موسيقی آتونال، تالیف کامبیز روشن­‌روان، تهران: انتشارات معین، 1393، 914 ص.
نمايشنامه
25.  گاهی اوقات برای زنده ماندن باید مرد، نوشته نصراله قادری، تهران: کتاب نیستان، 1393، 376 ص.

ز) تاريخ و جغرافيا
تاريخ
26. ظهور ژاپن مدرن نگاهی به مشروطه ژاپنی، تالیف ویلیام جی. بیزلی، ترجمه شهریار خواجیان، تهران: انتشارات ققنوس، 1393، 406 ص.

جغرافيا
27. آب و هواشناسی ديناميكی، تاليف حسن لشكری، تهران: دانشگاه شهيد بهشتی، مركز چاپ و انتشارات، 1393، بيست، 288 ص.: جدول، نمودار، نقشه.

ح) كودك و نوجوان
داستان تأليفی
28. دفترچه خاطرات یک کلاغ، نوشته مژگان شیخی، تهران: انتشارات ذکر، 1393، 88 ص، مصور (رنگی).

داستان ترجمه
29. شگفتی، تالیف آر. جی. پلاسیو، ترجمه پروین علی­‌پور، تهران: نشر افق، 1393، 440 ص.

علوم و فنون
تأليف
30. فرهنگنامه نجوم و ترجمه فضا، گروه مولفان، انتشارات نشر طلایی، 1393، 288 ص.: مصور.

31. ماجراهای گربه کوچولو سفید، تالیف جف ورینگ، ترجمه سارا سید ناصری، بازنويسي حسين فتاحی، تهران: انتشارات ذکر، 1393.

Print Friendly, PDF & Email
Share.

نظرتان را بنویسید

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: