ایشان؛ در مرگ و زندگی

مهدی جامی

ایشان
در مرگ و زندگی،
مجموعه مقالات و یادداشت‌ها
مهدی جامی، راهک، ۱۴۰۵

کتاب را از اینجا می‌توانید دریافت کنید: ایشان؛ در مرگ و زندگی، آبان ۱۴۰۵


دیباچه 

حالا که به روزگار رفته نگاه می‌کنم می‌بینم علاقه خاصی به آدم‌ها و زندگی آنها داشته‌ام. زندگی را با آدم‌ها و از ایشان آموخته‌ام. صمیمی‌ترین دوران من با کتاب در اواخر دوره نوجوانی با آثار شورانگیز شریعتی گره خورد و حتما شریعتی، که اصلا آدم‌شناس بود و در چهره‌پردازی قویدست، در برانگیختن و پروراندن این علاقه نقشی داشته است. اما این کتاب‌های محمدرضا حکیمی بود که اثری ماندگار در من گذاشت و برخی شخصیت‌هایی که زندگی ایشان را در تک‌نگاری‌های خود ترسیم کرده سال‌ها با من زیسته‌اند. مثل شیخ آقابزرگ تهرانی. وقتی به دانشکده ادبیات وارد شدم نیز شخصیت شاعران و نویسندگان مرا جذب می‌کرد. اهل لغت معنی و آرایه‌های ادبی و مباحث نظری صرف نبودم. حکمت می‌جستم و اسوه‌هایی که آن حکمت را زیسته باشند. سال‌ها بعد وقتی خود به تدریس مشغول شدم دریافتم که من مثلا کشف شخصیت سعدی را بیشتر از تامل در دقایق شعر و نثر او دوست دارم و اولویت من درک شخصیتی است که پشت گلستان و بوستان و آن غزل‌های ناب می‌زید. با خیام زندگی می‌کردم. حافظ استاد و مرشد و راهنمای من بود. شعر او برای من حکمت زندگی بود خاصه حکمت عاشقانه زیستن. بیهقی را چونان استاد حکمت و سیاست و استواری بیان ستوده‌ام و در شخصیت مولانا و شوریدگی او همیشه حیران بوده‌ام. در دوران جدید نیز فروغ و خود شریعتی و بعدها استادانم در دانشکده از همین منظر مورد توجه و علاقه من بوده‌اند. درس و بحث و میزان دانش و وسعت سوادشان به کنار شخصیت آنها برایم جلوه بیشتری داشته است و اگر در استادی شخصیت جذابی نیافته‌ام به درس و بحث او هم علاقه‌ای نشان نداده‌ام. استادان من محبوبان من بودند.

در سال‌های اخیر هم که به تامل و تحقیق در هویت ایرانی مشغول بوده‌ام آن را از منظر شخصیت پی گرفته‌ام. برای من هویت در یک معنا همان شخصیت است. و بی آنکه برنامه‌ای از پیش ریخته باشم، مسیر بحث از هویت ایرانی مرا به بحث از هویت‌سازان معاصر کشاند که حاصل آن در دو دفتر تذکره الاولیای معاصر آمده است. و وقتی در دفتر سوم این مجموعه در بحبوحه جنگ اسرائیل و آمریکا با ایران به بحث از ایران‌ستیزی پرداختم، دیدم مهمترین مساله من همچنان شخصیت است و بخش بزرگی از ستیزه‌جویان را کسانی یافتم که شخصیت ایرانی را هدف گرفته‌اند و معانی و بیان و زبان شان در تحقیر ایرانی محوریت یافته است و اصولا ضد شخصیت اند و اصرار دارند که بگویند در قلمرو تاریخ و فرهنگ ایران هرگز شخصیتی ظهور نکرده است -مگر لابد خودشان!

به یادداشت‌های یک دوره بیست و چند ساله در وبلاگم سیبستان که می‌نگرم نیز می‌بینم آدم‌ها و چهره‌ها همیشه برایم محل تامل و بحث و نقد بوده‌اند. و خاصه وقتی دفتر حیات ایشان بسته می‌شده کششی در خود می‌یافته‌ام که زندگی آنها را مرور کنم. گاهی این تمایل در بزرگداشت‌ها هم به بررسی زندگی و نقش چهره‌های موثر در فرهنگ و جامعه نیز کشیده شده و مقالاتی درباره مقام و موقعیت ایشان در کار و باری که پیشه آنها بوده نوشته‌ام.

این دفتر به گلچینی از این دست یادداشت‌ها و مقالات اختصاص دارد. و به نوعی ادامه تذکره الاولیای معاصر است جز اینکه لحن و رویکرد آن اخوانی و خودمانی و خاطرات‌گونه است. خاصه وقتی یادداشتی در سیبستان است. گاهی نیز مقاله‌ای است برای مجله‌ای و رسانه‌ای که طبعا لحن روزنامه‌نگارانه دارد. در بخش اول این دفتر گلچینی از «یادداشت‌های روزانه» خود درباره افراد دور و نزدیک هم آورده‌ام. این بخش تا کنون منتشر نشده بوده ولی بخش دوم همه از نوشته‌هایی است که پیش از این در جایی به نشر رسیده است.

دایره کسانی که در این دفتر از ایشان سخن گفته‌ام گاه به نزدیکی اعضای خانواده و خویشان من است و گاه به دوری روشنفکرانی که یک دو نسل پیشتر در ایران یا فرنگستان زندگی کرده‌اند. اغلب از کسانی نوشته‌ام که آنها را شخصا می‌شناخته‌ام اما گاه نیز از کسانی یاد کرده‌ام که اثری و فکر بکری از آنها درس‌آموز بوده و از ایشان آموخته‌ام اما محضر آنان را درک نکرده‌ام.

نوع نوشته‌ها بسته به حال و مقام یکدست نیست. اغلب نوشته‌ای از خود من است. ولی گاهی هم در دو سه مورد نقل مفصلی آورده‌ام از نویسنده‌ای به مناسبتی. مثل آنچه از عباس معروفی و ایرج گرگین نقل کرده‌ام درباره زندگی ایشان یا از یونس شکرخواه درباره زندگی مرتضی ممیز.

آنچه در این دفتر آمده است در کمال صمیمیت نوشته شده و در زمان نوشته شدن در آنچه گفته‌ام تردیدی نداشته‌ام. اما آدم‌ها تغییر می‌کنند و برخی آدم‌های این دفتر -مثلا مخملباف یا آشوری- تغییراتی کرده‌اند که چه بسا آنچه درباره ایشان نوشته‌ام به کلی زیر و زبر شده و باید از نو درباره آنها نوشت. اما گذاشته‌ام و گذشته‌ام. به نشانه آنکه داوری درباره رفتگان همیشه آسان‌تر و جامع‌تر است و با تمامیت بیشتری همراه است. اما زندگان تغییر می‌کنند و چه بسا تغییراتی در آنها پدید می‌آید که رابطه ما را با آنان می‌گسلد و داوری ما را تغییر می‌دهد.

بیشتر نام‌هایی که در این دفتر آمده است از جمله محبوبان من اند. قریب به اتفاق ایشان. مگر برخی که روشن است چهره‌های مغضوب اند. شارون. صدام. و یک دو تن دیگر. و چاره چیست. ما در بهشت زندگی نمی‌کنیم. و بنا به حکمت عتیق از مغضوبان خود نیز باید آموخته باشیم. تا بدانیم راه از چاه کدام است.‌

این مجموعه گرچه بخش عمده یادداشت‌ها و مقالات مرا در موضوع شناخت قلم‌انداز چهره‌ها در بردارد، اما همچنان برخی مقالات برای مجموعه‌های دیگری می‌ماند از جمله مقالاتی که در باره فروغ فرخزاد نوشته‌ام که از آنها یک مقاله در این دفتر آمده و باید مجموعه آن را جداگانه نشر کنم. چنین است آنچه در نقد کتاب‌ها و آرای کسانی چون مقصود فراستخواه، محمود سریع‌القلم و یا محمدرضا حکیمی و مصطفی ملکیان و دیگران منتشر کرده ام که باید در مجموعه دیگری در نقد روشنفکران بیاید. بیشتر آنچه در این دفتر آمده اخوانی است و ادای احترامی است به دوستی یا چهره‌ای دوست داشتنی و یا یادی است از بزرگی که تازه درگذشته است. گرچه مقالاتی هم درباره برخی چهره‌ها به شیوه تحلیلی آمده است.

بسیاری از این نوشته ها طبق آیین‌های آنلاین به سایت‌ها و منابع مختلفی ارجاع و لینک داشته‌اند اما در نسخه کتابی یا آفلاین حفظ این آیین دشوار است. مشکل بزرگتر در دسترس نبودن شمار مهمی از لینک‌ها ست که به دلیل از بین رفتن وبسایت‌ها یا تغییر نشانی‌ها دیگر از دسترس خارج شده است. بنابرین بخش زیادی از لینک‌ها در متن حذف شده است. برخی لینک‌های فعال یادآوری یا جانشین شده و شماری از مطالب هم صرفا با عنوان آنها باقی مانده است تا اگر اصل مطلب هنوز در وب در دسترس باشد از طریق جستجو یافته شود.

حکایت مشابهی درباره عکس و تصویر در اصل مطالب وجود دارد. برخی عکس‌ها از دست رفته است، خاصه در انتقال وبلاگم از مجموعه «حلقه ملکوت»، و برخی از آنها را هم نتوانستم در انبوه عکس‌های آرشیو خودم بازیابی کنم. مثل عکسی که اول بار در خانه معروفی از او گرفتم وقتی سمفونی مردگان را برایمان می‌خواند یا عکسی از یرژی بچکا که با وجود عکس‌های متعددی که از او دارم یکی هم پیدا نشد! برخی نام‌ها یکبار آمده و برخی نام‌ها چندبار. مثل معروفی. همه آنها برای من عزیزند. ولی رفتن برخی از ایشان داغ عمیق‌تری بر دل و جان من بوده است و امروز که تکرار نام آنها را می‌بینم این نکته برایم آشکار می‌شود.

یاد همه ایشان سبز در باغ فرهنگ ایران کنار سروهای جاودان این باغ خرم. و آنها که زنده اند عمرشان دراز باد!

همرسانی کنید:

مطالب وابسته