مهدی جامی
گفتاری به مناسبت نود سالگی استاد*
سال ۱۳۵۸ من به عشق معلم شدن وارد دانشگاه تربیت معلم تهران شدم. و بختیار بودم که این دانشگاه از وجود استادان برجستهای بهره مند بود و از آن میان دو تن از چهرههای انقلابی بودند: دکتر سروش و جناب مجتهد شبستری.
من به سروش نزدیکتر بودم ولی در کلاسهای استاد شبستری هم به صورت مستمع آزاد شرکت میکردم. در یکی از همان اولین جلسات درس که به خاطر استقبال دانشجویان مثل کلاسهای دکتر سروش در آمفی تئاتر برگزار میشد، استاد شبستری از ابراهیم و عشق و ایمان سخن میگفت. سخن بر سر این بود که آیا ایمان ابراهیم کهنه شده و چون ما در زمان از او جلوتریم ایمان پیشرفتهتری داریم؟ سوال مشابهی را درباره عشق میشود مطرح کرد: آیا عشق امروز ما از عشق مجنون به لیلی برتر و پیشرفتهتر است؟ آیا ایمان و عشق هم پیشرفت دارند؟ شیوه پاسخ ایشان نکات برجستهای در فهم میراث و پیشرفت و ایمان و عشق داشت که تا سالها در ذهن من باقی ماند و الگو و مرجع فکری من بود و بعدها پیوند خورد به آنچه «ثابت و متحول» گفته میشود و ادونیس رساله مفصلی در این باب نشر کرده بود. هنوز هم در فکر آن ام که این موضوع را به سهم خود بسط دهم و از منظری ایرانی بنویسم. چون بحث سنت بحثی ناتمام است. ما در باره مدرنیته و تجدد زیاد گفته و نوشتهایم اما در باره سنت و سازوکار آن بسیار کم تامل کردهایم.
بعد چند سالی من در ساختمان ستاد انقلاب فرهنگی، در خیابان کاخ سابق یا فلسطین بعد از انقلاب، مسئول کتابخانه مشترک ستاد و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی (سمت) بودم و آنجا هم استاد شبستری را میدیدم. برای شرکت در جلسات که میآمدند سری هم به کتابخانه میزدند و افتخار سوال و جوابی داشتم و از محضرشان بهره میبردم.
ایشان تعبیری درباره آیت الله طالقانی دارند که گفتهاند من بیشتر از تفسیر قرآن طالقانی از عمل اجتماعی او میآموختم. این تعبیر را من هم درباره استاد شبستری میتوانم به کار ببرم. رفتار و کردار و مواضع ایشان برای من درس آموز بود و شجاعت بیانی و رفتاری او و صداقتی که در کار نشان می داد. و در یک کلمه حریت استاد. بعدها دیگر توفیق دیدار حضوری دست نداد و از طریق آرای حقوقی و فقهی و قرآنی ایشان فعالیت هایشان را دنبال میکردم.
پایداری در عین پویایی
به نظر من جذاب ترین بخش کارهای استاد شبستری فارغ از بحثهای فقهی و قرآنی، در بحث حقوق اساسی و قانون اساسی و شیوه حکمرانی و زمامداری است و تاکیدی که بر حاکمیت ملت دارند. و تلاش عمیق ایشان برای فهم دوباره سنت دینی در چارچوبی که به تعبیر خود ایشان آن را از «نامفهومیت» به سوی مفهوم شدن یا درک تازه هرمنوتیکی ببرد و میان عمل و نظر ما ارتباط استوار برقرار کند. ارتباطی که به خاطر بحران روبرو شدن با عالم جدید فرنگی گسسته شده و یا دچار تزلزل و تذبذب است و، به هر روی، نشان از آن دارد که هنوز این بحران را برای خود حل نکرده ایم.
آشنایی عمیق شبستری با سنت او را از دنبالهروی اندیشه معاصر غربی و رها کردن سنت به سودای معاصر و مدرن شدن مصون میدارد. برای همین درباره تجربه خود در دوره زندگی در غرب میگوید: «در ذهنم مدام یک مقایسه شکل میگرفت. نظام حقوقی ما چگونه است و نظام حقوقی اینها چگونه است. ارزشهای ما چگونه است و ارزشهای اینها چگونه. البته اینگونه نبود که تصور کنم ارزشهای ما از مد افتاده و از کار افتادهاند و ارزشهای آنها زنده است.» (مصاحبه زندگینامه ای با اندیشه پویا)
شریعت، شریعتمداران و دموکراسی
از اینجا ذهن او به بحثهای تطبیقی و مقایسه بین دو سنت شرقی و غربی کشیده میشود. یکی از مهمترین وجوه این بخش از تاملات جناب شبستری توجه به حقوق آدمیزاد و دموکراسی است. یعنی حقوق فرد در چارچوب حقوق عام بشری و دموکراسی به مثابه نظامی سیاسی که این حقوق را محترم دارد و آن را در قوانین و قواعد مدیریت جامعه لحاظ کند. هدف استاد در مطالعات فقهی و قرآنی خود البته به قول خود ایشان «بر خلاف آنچه گفته میشود، بیرون کشیدن دموکراسی و حقوق بشر از قرآن نیست. این کارها وارد کردن حقوق بشر و دموکراسی در زیست جهان مسلمانان است.» و این یعنی بالا بردن میزان تحمل جامعه و حکومت در برابر سخنان تازه و تفسیرهای متفاوت از دین و شریعت. در تتمیم این نکته اشاره میکنند به ماجرای نصر حامد ابوزید در مصر و طلاق اجباری همسرش به خاطر مواضع خلاف سنت او. در مجلس بزرگداشت ابوزید در آلمان که در آن دکتر سروش هم حضور داشت میگویند: «مساله، موقوف به این است که شریعت چگونه تفسیر شود و آن تفسیر تحمل شود یا نشود. ما دو نفر (سروش و شبستری) در کشورمان مطالبی گفتهایم و منتشر کردهایم که همانقدر غیرمتعارف است که مطالب آقای ابوزید. ولی همچنان همسران هر دو نفر ما در خانههای ما حضور دارند و مبتلا به طلاق اجباری نشدهاند! درست است که ما سخنان علمی سنتشکن گفتهایم ولی جمهوری اسلامی ایران ما را تحمل کردهاست. پس مسئله به تفسیر جدید شریعت و تحمل آن از سوی حکومتها هم برمیگردد.» (اندیشه پویا)
به عبارت دیگر، مشکل در شریعت نیست. در ساختار سیاسی و فرهنگ جامعه مسلمان است. و این در واقع تحملپذیر کردن کوششهای روشنفکران دینی و نواندیشان است که در جستجوی حقیقت دین و معنای معنا تلاش دارند. راه حقیقت را شریعت نبسته است. شریعتمداران بستهاند!
در عین حال، یک پارادوکس در اینجا هست: علاقه شبستری به دموکراسی و رواداری همزمان با فاصله گیری از نیهیلیسم که به اعتقاد او فرد دموکرات غربی را در خود هضم کرده است. چگونه میتوان به گسترش دموکراسی همت گماشت و از ترویج نیهیلیسم خودداری کرد؟ این موضوع خاصه برای ما در جامعه ایرانی سوال بزرگی است زیرا این جامعه در حال حاضر نه در پرتو دموکراسی که در پرتو حاکمیت ولایی دچار نیهیلیسم شده است. بنابرین، گویی هم در مسیری که آمده این خطر را تجربه کرده و هم در مسیری که ظاهرا میرود این خطر خفته است. چاره چیست و راه حل کدام است؟
تفسیر بدون تکفیر
یک ملاحظه هم درباره روش گویاسازی متن قرآن در کارهای استاد دارم و آن تکیه ایشان است به علوم جدید برای رفع ابهام از فهم ما از قرآن. من فکر میکنم علوم جدید کمتر از آیات قرآن دچار ابهام نیستند! بنابرین نمیتوان اعتبار فهم قرآن را در گرو کاربرد این علوم گذاشت. در ثانی، متن مقدس هرگز ثبوت نداشته و به قول دکتر سروش همواره دچار قبض و بسط بوده است. بنابرین آنچه استاد میفرمایند که: «در گذشته این هرمنوتیک وجود نداشت چون فکر میکردند به محض اینکه انسان با نوشتهای یا گفتاری مواجه میشود، معناها از طریق دالها در ذهنش نقش میبندد و فهم چیزی غیر از این نیست»، محل بحث و مناقشه است. زیرا که رویکرد تاویلی و جنجالها بر سر معنای متن از آغاز وجود داشته و جز خوارج آن روز و سلفیهای امروز کسی متن مقدس را سنگی و ثابت نمیفهمیده است. دعوای اشاعره و معتزله یکی از شواهد روشن بر اختلاف و منازعه و مناقشه در فهم متن است و استاد خود در «هرمنوتیک کتاب و سنت» به این اختلافات اشاره دارد. قابل تامل است که غزالی هیچ کدام از فرقههای مسلمان را به دلیل تفسیر متفاوت از اصول اعتقادی دین قابل تکفیر نمیداند. (همان، ۱۲۳) یعنی اختلاف را میپذیرد و نمیخواهد آن را به صورت قسری و تحمیلی حل و فصل کند. به عبارت دیگر، اختلاف را بخشی از فهم دین و متن مقدس میداند.
آرزوی رسیدن به معنای نخستین
رویکرد استاد به متن نگاه ایشان را به سنت هم نشان میدهد. و اینجا هم اختلاف کمتر از مساله متن نیست. از شیوه برخورد او به سنت میتوان دریافت که سنت را حاوی یک معنا میبیند؛ یا تلاش مفید برای فهم آن را برای رسیدن به آن یک معنای خالص و نخستین ارزیابی میکند (قس، همان، ۲۹۹). اما سنت تک معنایی نیست و رسیدن به معنای نخستین هم اگر محال نباشد، نه ضروری است و نه ممکن. زیرا بر فرض که من و شما و گروهی همفکر به آن معنای نخستین دست یافتیم، دوباره برای طرح و گسترش و پذیرش آن میان جمع و جماعتهای انسانی با اختلاف روبرو خواهیم بود و این دور هرگز پایان ندارد.
سنت همیشه در پرتو ندانستگی فهمیده میشده و این ناچار به آن رنگ اختلاف و مناقشه میداده است. به قول خود استاد، اختلاف در تفسیر متون دینی همیشه وجود داشته است (همان، ص ۲۸۸) و گرچه زاویه انحراف فهم امروز ما بزرگتر از قدیم است، اما در دورانهای گذشته نیز سنت با زوایای مختلفی تفسیر و تعبیر میشده که اگر زاویه انحراف آن بزرگ نبوده به هر حال یکسان و ثابت هم نبوده است. نگاهی به ملل و نحل برای تصدیق این تحولات کفایت میکند و حتی مساله امام و امامت و امام غایب در خود شیعه هم از آغاز دچار چندگانگی بوده است.
البته در زمان معینی مثلا دوره معاصر میتوان سنگوارگیهایی در رفتار سنتگرایان مذهبی دید. و این ارزش کار سنتشکنان را دوچندان میکند ولی بدان معنا نیست که سنت از آغاز به سنگوارگی دچار بوده یا در همه ابعاد خود از انعطاف بی بهره بوده است. اگر نظریه ولایت فقیه در همین وضعیت بحرانی و نزدیک به سنگوارگی پیدا شد و دنیای حوزه و سیاست و مدیریت اجتماعی را خوب یا بد دگرگون کرد، معنایش این است که آن سنگوارگی توضیح کاملی برای شناخت وضعیت نبوده است.
راه برونشد از ابهام یافت مینشود
نکته دیگری که در تقریر فهم متن محل بحث است این است که به اعتقاد ایشان «تا درباره معنای یک متن اختلاف نظر وجود دارد، خود آن اختلاف دلیل آن است که معنا صد در صد روشن نیست.» (همان، ص ۲۸۸) اما این موضوع به معنای آن نیست که معنای صددرصد «قابل کشف» است. ذات متن مقدس چنین است که با ابهام آمیخته است. زیرا دانای کل با بشری سر و کار دارد که همواره در معرض نادانی و ندانستگی است. «معنای قابل قبول» برای هر فرد و جماعتی که از راه احتیاط و ایمان به دست آمده باشد و با صداقت و خلوص پشتیبانی شود، تنها راه تماس با متن مقدس است. رسیدن به معنای صددرصد ناممکن است که اگر ممکن بود طی هزارهها بالاخره به نتیجه میرسید. همین که اختلاف اصل است و مدارا با اختلاف را به درستی تبلیغ و ترویج میکنیم، یعنی رسیدن به حاق معنا طلب روزی ننهاده است. تنها مثل غزالی باید مراقبت کنیم که اهل ایمان را به خاطر تفاسیر مختلف شان نرانیم و تکفیر نکنیم؛ به عبارت دیگر، اختلاف دایمی است و نمی توان آن را به یک معنا و یک نظر ثابت و نهایی و ازلی ابدی برگرداند.
در حقیقت، به دلیل آنکه فهم و کمال و معنایابی و ایمان آدمیان و اهل ایمان درجات دارد و این در قرآن هم مورد تاکید است، فهم نمیتواند -و نمیتوانسته- یکسان باشد. یکسانی فهم به معنای یکسانی عقل و دانش و توانایی استنباط آدمیان است. و چون چنین یکسانی و برابری در فهم میان آدمیان وجود ندارد اختلاف هم زدودنی نیست.
در یک نگاه کلان، هم فهم ما دچار ابهام است و این در همه زمانها صادق است، و فهم متن را دستخوش تلاطم میکند، و هم علوم ما از این ویژگی انسانی نشان دارند و هرگز خالی از ابهام نیستند. به قول استاد شبستری، خدا و ایمان هم در معرض ابهام و ندانستگی قرار دارند. و این خود سرچشمه فهمهای متفاوت است؛ نه فقط در زمانه ما به خاطر تجدد و یاری گرفتن از علوم انسانی جدید که امری است ساری و جاری در همه زمانها. در این حیرت عظیم که ذاتی زندگی و دانش بشری است، البته راهی که توصیه قرآن است همان راهی نیست که علم جدید میرود و میگوید. بنابرین تکیه بر علوم جدید چندان اطمینان بخش نیست جز اینکه ممکن است در یک دوره زمانی اقناع بیشتری با خود بیاورد ولی دستش به یقین نمیرسد. ایمان به یقین نیاز دارد و علم صرفا ظن مفید است. در واقع، ایمان راه نجات از ندانستگی است که بشر از آن گریزی ندارد. مثل موسی در طور بخش اعظم حرکت آدمی در تاریکی است مگر به مشعلی از ایمان و کلام الهی نجات یابد. آن صفت «جهولا» که قرآن درباره انسان میآورد و همدوش «ظلوما» ست آینه ابدی سرشت و سرنوشت بشر است. و من در این باب قصد دارم عمری باشد از آغاز ماه رمضان آینده و طی آن ماه حاصل تاملات خود را در چارچوبی که ظلوما جهولا و راه نجات از آن را به قوه ایمان روشن سازد به بحث عمومی بگذارم.
به این ترتیب آن مساله ایمان و کیفیت آن که با کلاس استاد شبستری در ۱۳۵۸ آغاز شد هنوز با من است.
اسوهای در زمانه عسرت
فارغ از بحثهای نظری، گفتم که مشی اخلاقی استاد شبستری ارزش والایی دارد. و امروز بیش از هر زمان دیگری. در روزگاری که روشنفکران از چپ رادیکال به راست افراطی میگرایند و به ایده موهوم سلطنت طلبی نزدیک میشوند و ثبات قدم را فراموش میکنند و اصول پیشین خود را زیر پا میگذارند و به استقبال جنگ و ویرانی ایران میروند، وجود کسانی چون شبستری نعمت است. کسانی که شریف زیستهاند و از اصول خود تخطی نکردهاند و وارد بازیهای سیاسی نشدهاند و حقیقتهایی را که از آن سخن میگفتهاند قربانی مصلحتهایی توهمی و مخرب نکردهاند. ما به الگوها و اسوههای حسنهای چون استاد شبستری در این زمانه عسرت بیش از همیشه نیازمندیم.
نهایتا من استاد شبستری را در کنار کسانی مثل سید حسین نصر و مرتضی مطهری و بازرگان و شریعتی و طالقانی و علامه طباطبایی و محمدباقر صدر و محمد خاتمی و بهشتی و باهنر و فلاطوری و محقق داماد و امام موسی صدر میبینم. و اگر حوزههای علمیه آیندهای داشته باشند و دین بخواهد در هیات تازهای به حیات خود ادامه دهد، این آینده و این هیات در تداوم حضور و افکار و آثار این بزرگان است. بنابرین سوال نهایی این خواهد بود که چه کسانی برترین شاگردان و پیروان شبستریها هستند و راه ایشان را ادامه خواهند داد.
با آرزوی تداوم عزت و سلامت و برکت برای استاد شبستری عزیز.
——————
*این یادداشت متن گسترشیافته سخنان کوتاهی است که در مجلس بزرگداشت نودسالگی استاد شبستری در کلابهاوس (شنبه، ۱۶ آبان ۱۴۰۵) ایراد شد. در استفاده از مصاحبه اندیشه پویا متن مصحح و کامل آن که در سایت استاد شبستری آمده محل رجوع بوده است.








