علی مظفری سیرجانی
هیجان‌الوطن،
سروده فواد کرمانی، با تصحیح مهدی گنجوی و علی مظفری سیرجانی،
تورنتو: نشر آسمانا، ۲۰۲۶.
اگر «اسمارت فون»ی بود که پس از به توپ بستن مجلس مشروطه، صدا‌وسیمای محمدعلیشاه را ثبت می‌کرد، شاید که از پشت آن سبیل‌ها، می‌شنیدیم مشروطه غوغایی بود که چون خوابی آشفته از سر میهن گذشت و اکنون آسیاب به همان سیاق سابق می‌چرخد و در پادشاهی بر همان پاشنه استبداد گردان است. راستی اگر سودای مشروطه‌خواهی فقط دل‌های چند روشنفکر را گرم داشته و قجرزاده‌های بی‌نصیب از مواهب را بیرقی برای مخالف‌خوانی بخشیده بود، باید که گفته‌های محمدعلیشاه را صادق می‌خواندیم و منتظر می‌ماندیم که توپ‌های قزاقی و داغ و درفش‌های محمدعلی‌میرزایی غائله را خوابانده باشند و نشانی از این بلوا و شرری از این آتش برجا نمانده باشد.
به گمانم درست است که در خصوص مشروطه، از استعاره آتش بهره گیریم که هم با ما نسبتی قدیم دارد و هم هر انقلاب و جنبشی را به آن مانند می‌کنند. مشروطه اگر از سرکوب خونین محمدعلی‌شاهی سر بلند کرد و اگر ایالات و ولایات ایران را دیگرگون ساخت، چون آتشی بود که جایی سر بر می‌کشید و مجلس برپا می‌کرد، و اگر مجالی فراهم نبود، شرری می‌شد که یپرم‌خان، ستار‌خان و شیخ اسعد را می‌انگیخت تا خاموش ننشینند یا در قلم شاعران و روزنامه نگاران در می‌گرفت و شعرهای حماسی و نثرهای پر جسارت را موجب می‌شد.
شررهای مشروطه اما تنها در گیلان و آذربایجان و تهران، قلب‌ها را شعله‌ور نمی‌کرد. در جایی دور از مرکز و در ایالتی که قاجارها از آغاز با آن میانه‌ای نداشتند نیز منتظرانی داشت؛ کرمان نام همان ایالت بود.
طلوع قاجار و مدد‌دادن طالع آقامحمدخان، مصادف بود با محاصره کرمان و چشم‌کُشی جمعی و دوام این سلسله، قرین ادبار اهل کرمان بود که پادشاهان قاجاری همچنان کینه به دل بودند و چشم بیشتر می‌خواستند لابد و آدمی را بیش از دو چشم در کاسه سر، دادار ننهاده بود. ترور صاحبقران قاجاری یعنی ناصرالدینشاه نیز به دست میرزا رضای کرمانی شاهدی بود که از غیب رسیده بود و می‌گفت که کینه کرمانی‌های کویری نیز از قاجارها چون کینه شتر است که دیر یا زود دامن‌گیر می‌شود.
پیداست که در چنین زمانه‌ای، کرمانیان بیش از بسیاری دیگر چشم به راه سقوط قجرها بودند. سرکوب‌های پیاپی، توش‌وتوان نظامی اهل کرمان را برای رویارویی با حکومت فرسوده بود، اما شرر مبارزه همچنان در دل‌هایشان زبانه می‌کشید. ادوارد براون در سفرنامۀ خود، که در آن بارها از کرمان سخن گفته است، شب‌نشینی‌هایی را وصف می‌کند که در آنها زرتشتیان، بابیان، درویشان و اسماعیلیان گرد هم می‌آمدند و از ظهور و آمدن روزگاری دیگر سخن می‌گفتند.
هر یک از این جماعت‌ها با زبان و باورهای خویش، پایان فرمانروایی قجرها را انتظار می‌کشیدند و در پس گفت‌وگوهای الهیاتی‌شان نوید دگرگونی بزرگی نهفته بود. آتشی که در آن شب‌های سرد و استخوان‌سوز کرمان دل‌ها را گرم می‌داشت، هنوز نام و نشان روشنی نداشت؛ اما چندی بعد، هنگامی که آن انتظارها جامۀ سیاست پوشیدند، مشروطه نام گرفت.
از میان کسانی که در آن شب‌نشینی‌ها حضور می‌یافتند، ادوارد براون از جوانی به نام ابوالفتح ازلی یاد می‌کند؛ شاعری شوریده‌حال و خوش‌صدا که تار به دست می‌گرفت و اشعاری می‌خواند که احوال شنوندگان را منقلب می‌کرد و از آتشی خبر می‌داد که در جان خود او زبانه می‌کشید. این شاعر جوان عقایدش را چنان بی‌پروا بر زبان می‌آورد که حتی براون انگلیسی نیز از شنیدن آنها به واهمه می‌افتاد. گویی در آن شهر خاموشان، شب‌نشینی‌هایی برپا بود که از های‌وهوی مردمانش دیوارهای خشتی به لرزه می‌آمد. اما براون، که از این جوان و سخنان آتشینش در پرده و به اشارت یاد کرده بود، نام و نشان او را برای آیندگان در ابهام گذاشت. ما، من و دکتر مهدی گنجوی، توانستیم پس از گذشت این همه سال پرده از چهرۀ آن شاعر کنار بزنیم و با گردآوردن و کنار هم نهادن قرائن نشان دهیم که ابوالفتح ازلی همان فتح‌الله قدسی کرمانی، متخلص به فؤاد کرمانی، بوده است.
کشفی چنین برای ما که در صدد تصحیح مجموعه «هیجان‌الوطن» بودیم خود چراغ راهی شد برای بازخوانی دیگرگون این منظومه. به بیان دیگر دریافتیم که این منظومه که در رثا و ثنای مشروطه سروده شده است، می‌تواند که ردپای عقاید فؤاد را در واژگان و سطرهای خویش حفظ کرده باشد. دست به کار شدیم و کوشیدیم که علاوه بر تصحیح دقیق، لایه‌های مستور شعر او را نیز بیرون بکشیم. کوششی که ثمر بخشید؛ چه شاعر گنجی شایگان پیش چشم گذاشته بود و کلید آن را برای صد سال مخفی داشته بود و ما امانت‌دارانه کوشیدیم تا این گنج را پیش چشم مخاطبان بگذاریم.
از آنجا که قصد ندارم سخن را به درازا بکشانم، به همین اندازه بسنده می‌کنم و این نوید را می‌دهم که خواندن سطر به سطر شعر «هیجان الوطن»، در کنار پانوشت‌هایی که برای آن فراهم آورده‌ایم، شما را نیز چون خود ما به شگفتی خواهد انداخت. شعری که در نگاه نخست مدیحه‌ای در ستایش مشروطه می‌نماید، هرچه در آن دقیق‌تر می‌شویم، عقاید الهیاتی شاعر را بیشتر برملا می‌کند. از خلال همین شعر درمی‌یابیم که چگونه واژگانی چون «وطن» و «مشروطه»، و حتی سخن از تحصیل زنان، بانک‌داری و بسی چیزهای دیگر، در دستگاه الهیاتی شاعر جای می‌گیرند و معنا و صورتی تازه پیدا می‌کنند. گویی فؤاد هر بار که از امری تازه سخن می‌گوید، آن را با مفاهیم و اشاراتی پیوند می‌دهد که از جهان فکری پیشین او آمده‌اند.
باری، اهمیت این یافته‌ها به شناخت عقاید الهیاتی خاصِ فؤاد ختم نمی‌شود. پرسش این است که چگونه مفاهیمی که امروز به آسانی در شمار امور سیاسی، اقتصادی و اجتماعی جای می‌دهیم، در ذهن شاعری چون فؤاد با ظهور حقیقت، وحدت و آغاز روزگاری نو پیوند می‌خورند. چه بسا مرزهایی که امروز میان امر دینی و ملی یا عرفانی و این‌جهانی می‌کشیم، ما را از دیدن همین پیوندها بازداشته باشند. به باور ما، برای فهم تجدد ایرانی باید به خود آن لحظه‌های تاریخی بازگشت و دید مردمان چگونه با واژگان آشنای خویش از اموری سخن می‌گفتند که تازگی داشتند و چگونه همان واژگان را در این مواجهه دگرگون می‌کردند. شعر فؤاد از این حیث گواهی است بر جهانی که در آن سنت و امر جدید به شیوه‌هایی در هم می‌آمیختند که تقسیم‌بندی‌های امروزین ما چه‌بسا از فهم آن ناتوان باشند.
مقالاتی که همراه با متن اصلی در این مجموعه آمده و به همت انتشارات آسمانا در کانادا منتشر شده است، چه به قلم ما و یا پژوهشگرانی چون منوچهر بختیاری و مهران راد، هر یک تلاشی است از سویی در بازشناسی این منظومۀ عظیم الهیاتی و از سوی دیگر نشان دهنده آن که چگونه در آستانۀ مشروطه، بسیاری از مفاهیم جدید درون این دستگاه فکری بازخوانی شدند و به زبان ادبیات و معارف دینی ما راه یافتند. به همین دلیل، گردآوردن این نوشته‌ها را کوششی برای شناخت جهانی می‌دانیم که در آن سخن از وطن، آزادی، قانون و ترقی با پرسش‌هایی دربارۀ حقیقت، ظهور و سرنوشت آدمی درآمیخته بود.
به گمان ما هنوز راه درازی تا شناخت این جهان فکری در پیش است. چه‌بسا بسیاری از نوشته‌هایی که امروز در شمار آثار ادبی، رساله‌های دینی یا متون سیاسی جای می‌دهیم، در زمانۀ خود چنین مرزهای روشنی نداشته‌اند و نویسندگانشان از خلال دستگاهی معنایی به مسائلی می‌اندیشیده‌اند که ما اکنون در رشته‌ها و قلمروهای جداگانه بررسی می‌کنیم. از همین رو، امیدواریم این مجموعه بهانه‌ای باشد برای بازگشت به متن‌ها و خواندن دوبارۀ آنها؛ با این پرسش که مردمان آن روزگار امر جدید را چگونه می‌فهمیدند و چه نسبتی میان آموزه‌های دینی خویش و نوید جهانی تازه برقرار می‌کردند. شاید از خلال چنین کوشش‌هایی بتوان تصویری از تاریخ تجدد ایرانی به دست داد که پیچیدگی‌های آن را بهتر نشان دهد و از داوری‌های شتاب‌زده‌ای که گذشته را به نام سنت و تجدد از هم می‌گسلند، فاصله بگیرد.
