مهدی خلجی
پیشگفتار
مطالعهی فلسفهی ایمانوئل کانت بدون توجه دقیق به زبان و اصطلاحشناسی او با دشواری بنیادی روبهروست. این دشواری تنها از آنجا ناشی نمیشود که کانت مجموعهای گسترده از اصطلاحات فنی را به کار میگیرد، بلکه مهمتر از آن، بسیاری از واژههای ظاهراً متعارف زبان آلمانی در نوشتههای او در شبکهای خاص از تمایزهای مفهومی قرار میگیرند و معنایی فنی یا نیمهفنی پیدا میکنند. واژههایی چون Erkenntnis، Anschauung، Vorstellung، Begriff، Verstand، Vernunft، Gemüt، Gegenstand، Objekt، Erscheinung، Urteil و Bestimmung را نمیتوان صرفاً با مراجعه به یک فرهنگ عمومی آلمانی فهمید. معنای فلسفی آنها از جایگاهی که در دستگاه مفهومی کانت اشغال میکنند و نیز از تاریخ کاربردشان در فلسفهی آلمانی، لاتینی و اروپایی سدهی هجدهم حاصل میشود.
از همین رو، تقریباً همزمان با انتشار آثار انتقادی کانت، نیاز به واژهنامه و فرهنگ اصطلاحات کانتی احساس شد. پدیدهای کمابیش استثنایی در تاریخ فلسفه رخ داد: فلسفهی کانت هنوز در حال شکلگیری بود که نخستین فرهنگهای اصطلاحات آن پدید آمدند. از اواخر سدهی هجدهم تا امروز، این سنت از فرهنگهای توضیحی ساده به دانشنامههای چندجلدی، نمایههای واژگانی، کنکوردانسها، مطالعات تحول زبان و لکسیکونهای تخصصی بینالمللی گسترش یافته است.
بنابراین «واژهنامههای کانت» یک نوع واحد از منبع نیستند. دستکم باید میان چهار گروه تمایز گذاشت:
نخست، فرهنگها و واژهنامههای تاریخی که در عصر کانت یا اندکی پس از او نوشته شدهاند؛
دوم، لکسیکونهای علمی جدید که مفاهیم فلسفی کانت را بر پایهی مجموعهی آثار او تفسیر میکنند؛
سوم، کونکوردانسها، نمایهها و مطالعات آماری که امکان بررسی دقیق استعمال واژگان را فراهم میآورند؛
و چهارم، واژهنامههای ترجمهای که مناسبات میان اصطلاحات آلمانی و معادلهای فرانسوی و انگلیسی را آشکار میکنند.
این تمایز برای پژوهش فارسی دربارهی کانت اهمیتی مضاعف دارد. پرسش از اینکه Erkenntnis را باید «شناخت»، «معرفت» یا به اقتضای بافت به صورتهای متفاوت ترجمه کرد، تنها یک مسألهی لغوی نیست. پاسخ به آن مستلزم بازسازی تاریخ یک مفهوم، بررسی کاربرد آن در آثار کانت، شناخت پیشینهی لاتینی و آلمانی آن و مطالعهی تصمیمهایی است که مترجمان فرانسوی و انگلیسی در برابر آن گرفتهاند. از این منظر، کتابشناسی واژهنامههای کانت مقدمهای برای نوعی نقد تاریخی و فلسفی ترجمهی کانت نیز هست.
۱. آغاز واژهنامهنویسی کانتی: کارل کریستیان ارهارد اشمید
نقطهی آغاز تاریخی این سنت را باید در اثر کارل اشمید (Carl Christian Erhard Schmid) با عنوان Wörterbuch zum leichtern Gebrauch der Kantischen Schriften جستوجو کرد. نخستین ویرایش این کتاب در ۱۷۸۶، یعنی در زمان حیات کانت و تنها پنج سال پس از انتشار نخستین ویرایش نقد عقل محض، منتشر شد. ویرایشهای بعدی در ۱۷۸۸ و ۱۷۹۸ انتشار یافتند و کتاب بهتدریج گسترش پیدا کرد.
اهمیت اشمید تنها در قدمت آن نیست. این کتاب سندی دربارهی نخستین مرحلهی «کانتیشدن» زبان فلسفی آلمانی است. خواننده در آن با لحظهای روبهرو میشود که اصطلاحات کانت هنوز به صورت واژگان تثبیتشدهی تاریخ فلسفه درنیامدهاند. بنابراین اشمید میتواند نشان دهد که نخستین خوانندگان فلسفهی انتقادی کدام اصطلاحات را تازه، دشوار یا نیازمند توضیح میدانستند.
از منظر تاریخ مفاهیم، این ویژگی بسیار مهم است. خوانندهی امروزی اصطلاحاتی مانند Anschauung یا Verstand را ناگزیر از خلال بیش از دو قرن کانتپژوهی میخواند. اشمید ما را تا حدی به لحظهای پیش از این رسوب تفسیری بازمیگرداند. از این رو، کتاب او نه فقط یک واژهنامه، بلکه منبعی برای مطالعهی تاریخ نخستین دریافت فلسفهی کانت است.
مشخصات کتابشناختی:
Carl Christian Erhard Schmid, Wörterbuch zum leichtern Gebrauch der Kantischen Schriften
نخستین ویرایش، ۱۷۸۶؛ ویرایشهای گسترشیافته، ۱۷۸۸ و ۱۷۹۸.
۲. ساموئل هاینیکه و گسترش نخستین فرهنگهای کانتی
اندکی بعد، ساموئل هاینیکه (Samuel Heinicke) کتاب Wörterbuch zur Kritik der reinen Vernunft und zu den philosophischen Schriften von Herrn Kant را در ۱۷۸۸ منتشر کرد. این اثر در مقایسه با کار اشمید اهمیت مستقل کمتری دارد و مناسبات آن با فرهنگ اشمید خود بخشی از تاریخ نخستین واژهنامهنویسی کانتی است. با این همه، وجود چنین اثری تنها چند سال پس از نقد عقل محض نشانهی سرعت فوقالعادهای است که فلسفهی کانت با آن به یک زبان تخصصی بدل میشد.
اشمید و هاینیکه را بنابرین نباید صرفاً به چشم دو منبع قدیمی دید. این آثار شواهدی برای پیدایش نوعی «خودآگاهی واژگانی» در نخستین کانتیان اند: این آگاهی که فهم فلسفهی جدید مستلزم یادگیری دستگاهی از تمایزها و کاربردهای زبانی جدید است.
مشخصات کتابشناختی:
Samuel Heinicke, Wörterbuch zur Kritik der reinen Vernunft und zu den philosophischen Schriften von Herrn Kant, 1788.
۳. ملین و نخستین دانشنامهی بزرگ فلسفهی انتقادی
مرحلهی مهم بعدی با گئورک ملین (Georg Samuel Albert Mellin) و اثر عظیم او Encyclopädisches Wörterbuch der kritischen Philosophie آغاز میشود که از ۱۷۹۷ به بعد در چندین مجلد منتشر شد.
ملین از محدودهی یک واژهنامه (glossary) ساده فراتر میرود. پروژهی او نوعی دانشنامهی فلسفهی انتقادی است. مدخلها تنها معادل یا تعریف کوتاه یک واژه را عرضه نمیکنند، بلکه مفهوم را در دستگاه فلسفی کانت جای میدهند، روابط آن را با مفاهیم دیگر توضیح میدهند و در موارد متعدد به زمینهی اصطلاحشناختی آن توجه میکنند.
برای پژوهش دربارهی ترجمه، یکی از مهمترین ویژگیهای ملین توجه به معادلهای لاتینی است. فلسفهی آلمانی کانت در خلأ زبانی پدید نیامده بود. کانت در سنت دانشگاهیای پرورش یافت که زبان فلسفی آن عمیقاً متأثر از لاتین مدرسهای و فلسفهی لایبنیتسـولفی بود. بنابرین برای فهم اصطلاحی مانند Erkenntnis، مراجعه به cognitio و شبکهی اصطلاحات لاتینی پیرامون آن گاه ضروریتر از مراجعهی مستقیم به معادل انگلیسی یا فرانسوی امروز است.
ملین از این منظر پلی میان دو جهان است: از یک سو زبان فلسفی لاتینی و آلمانی پیشاکانتی، و از سوی دیگر دستگاه اصطلاحات فلسفهی انتقادی. برای تدوین یک فرهنگ تاریخی آلمانیـلاتینـفرانسویـانگلیسیـفارسی کانت، این اثر یکی از بنیادیترین منابع خواهد بود.
مشخصات کتابشناختی:
Georg Samuel Albert Mellin, Encyclopädisches Wörterbuch der kritischen Philosophie, 1797–1804.
۴. از فرهنگهای قرن نوزدهم تا رودلف آیسلر
در سدهی نوزدهم کوششهای دیگری برای تدوین فرهنگ کانت صورت گرفت که از جمله میتوان به وگنر ( G. Wegner، Kant-Lexikon، برلین، ۱۸۹۳) اشاره کرد. اهمیت این آثار امروز بیشتر تاریخی است؛ زیرا منابع قرن بیستم و بیستویکم از حیث جامعیت و دقت پژوهشی تا حد زیادی جای آنها را گرفتهاند. با این حال، برای تاریخ خودِ «Kant-Lexikographie» نمیتوان این حلقهی میانی را نادیده گرفت.
نقطهی عطف واقعی در قرن بیستم رودلف آیسلر (Rudolf Eisler) است. کتاب او، Kant-Lexikon: Nachschlagewerk zu Kants sämtlichen Schriften, Briefen und handschriftlichem Nachlass، در ۱۹۳۰ منتشر شد و برای دههها مهمترین مرجع الفبایی دربارهی اصطلاحات کانت بود.
مزیت بزرگ آیسلر دامنهی متنی آن است. عنوان فرعی کتاب بهدرستی بر آثار، نامهها و میراث دستنویس کانت تأکید میکند. بنابرین یک مدخل را میتوان نه صرفاً در یک کتاب مشهور، بلکه در گسترهی بزرگتری از نوشتههای کانت دنبال کرد. این امر برای بررسی تحول مفاهیم اهمیت فراوان دارد.
آیسلر همچنین از این جهت مهم است که در نقطهی میانی میان واژهنامهی تاریخی و لکسیکون پژوهشی مدرن قرار دارد. مدخلهای او هم کاربردهای متنی را گرد میآورند و هم آنها را در قالب تعریفی نسبتاً نظاممند مرتب میکنند. از همین رو، با وجود گذشت نزدیک به یک قرن، این اثر هنوز برای تحقیق واژهشناختی کانت ارزش خود را حفظ کرده است.
مشخصات کتابشناختی:
Rudolf Eisler, Kant-Lexikon: Nachschlagewerk zu Kants sämtlichen Schriften, Briefen und handschriftlichem Nachlass, Berlin, 1930.
۵. لکسیکون جامع معاصر: Kant-Lexikon
مهمترین دستاورد معاصر در این حوزه، Kant-Lexikon سهجلدی است که در ۲۰۱۵ منتشر شد به ویراستاری Marcus Willaschek، Jürgen Stolzenberg، Georg Mohr و Stefano Bacin.
این مجموعه را باید نقطهی اوج شکل سنتی لکسیکوننویسی کانت دانست. برخلاف آیسلر که اساساً حاصل کار یک پژوهشگر بود، Kant-Lexikon جدید محصول همکاری شمار بزرگی از متخصصان بینالمللی کانت است. مدخلهای آن تنها واژهها را تعریف نمیکنند؛ بلکه مفاهیم، آثار، اشخاص و زمینههای تاریخی مرتبط با فلسفهی کانت را نیز پوشش میدهند.
مزیت اصلی این لکسیکون آن است که حاصل بیش از دو قرن پژوهش کانتی است. به همین دلیل، برای تعیین وضعیت کنونی یک بحث تفسیری، معمولاً باید آن را نقطهی آغاز قرار داد. اما همین ویژگی محدودیت آن را نیز نشان میدهد: این اثر بازتاب وضعیت معاصر Kant-Forschung است، نه شاهدی بیواسطه بر معنای تاریخی اصطلاحات در اواخر قرن هجدهم.
از این رو، این اثر نباید جای کارهای اشمید یا ملین را بگیرد. برعکس، بهترین روش در استفادهی همزمان از آنهاست: اشمید و ملین برای بازسازی افق تاریخی، آیسلر برای گردآوری گستردهی کاربردها، و Kant-Lexikon جدید برای شناخت وضعیت پژوهش معاصر.
مشخصات کتابشناختی:
Marcus Willaschek, Jürgen Stolzenberg, Georg Mohr, and Stefano Bacin, eds., Kant-Lexikon, 3 vols., Berlin/Boston: De Gruyter, 2015.
۶. Kleines Kant-Lexikon و منابع مرجع فشرده
در کنار این مجموعهی عظیم، لاریسا برگر و الکه اشمید (Larissa Berger و Elke Elisabeth Schmidt) نیز مختصر کانت-لکسیکون را با عنوان Kleines Kant-Lexikon را منتشر کردهاند. این کتاب برای مراجعهی سریع و آموزش مفاهیم اصلی مناسبتر است. ارزش آن با Kant-Lexikon سهجلدی یکسان نیست، اما برای نخستین تعیین مختصات یک مفهوم یا اصطلاح سودمند است.
تفاوت میان این دو نوع اثر خود از حیث روششناسی مهم است: فرهنگهای کوچک برای «جهتیابی مفهومی» مناسباند، در حالی که پژوهش تاریخی دربارهی یک اصطلاح نیازمند مراجعه به منابع بزرگتر، متن اصلی و کونکوردانسهاست.
۷. از واژهنامه به کونکوردانس: پروژهی Kant-Index
اگر هدف تحقیق نه فقط دانستن «معنای» یک واژه، بلکه بررسی دقیق کاربرد آن باشد، لکسیکون کافی نیست. در اینجا مجموعهی عظیم Kant-Index اهمیت پیدا میکند؛ پروژهای که با نامهایی چون Norbert Hinske، Heinrich P. Delfosse و Michael Oberhausen پیوند خورده است.
در این مجموعه انواع گوناگونی از ابزارهای پژوهشی پدید آمدهاند: Stellenindex، Konkordanz، Wortverteilungsindex، Sprachentwicklungsindex، Parallelstellenkonkordanz و Personenindex. اهمیت این ابزارها در آن است که پژوهشگر را از تعریفهای ثانویه به سطح کاربرد واقعی زبان میبرند.
فرض کنیم پرسش این باشد که Erkenntnis در سراسر فعالیت فلسفی کانت معنایی ثابت دارد یا نه. هیچ تعریف منفردی در یک دیکشنری نمیتواند به این پرسش پاسخ دهد. باید موارد استعمال واژه، ترکیبات آن، همنشینیهایش با اصطلاحات دیگر و توزیع تاریخی آن بررسی شود. کونکوردانسها و نمایههای تحول زبان دقیقاً برای چنین پژوهشی ساخته شدهاند.
در نتیجه، Kant-Index مرز میان «فرهنگنویسی فلسفی» و نوعی فیلولوژی کمّی زبان فلسفی را نشان میدهد. برای پروژهای دربارهی ترجمهی فارسی کانت، این مرحله ضروری است؛ زیرا پیش از انتخاب یک معادل باید معلوم شود آیا خود اصطلاح آلمانی در همهی موارد یک نقش معنایی واحد دارد یا خیر.
۸. سنت فرانسوی: ترجمه بهمثابهی تفسیر
در زبان فرانسوی، یکی از منابع بنیادی ترجمه و اقتباس فرانسوی Kant-Lexikon رودلف آیسلر است که Anne-Dominique Balmès و Pierre Osmo آن را تهیه کردهاند و انتشارات گیلمار (Gallimard) آن را در ۱۹۹۴ در دو جلد منتشر کرده است.
اهمیت این اثر برای پژوهش فارسی تنها در دسترسی به توضیح فرانسوی مفاهیم نیست. هر ترجمهی لکسیکون کانت ناگزیر نوعی تصمیمگیری دربارهی نسبت میان دستگاه اصطلاحات آلمانی و زبان مقصد است. بنابرین نسخهی فرانسوی آیسلر را میتوان همچون سندی دربارهی انتقال مفاهیم کانتی از آلمانی به فرانسوی خواند.
در کنار آن، اثر دو جلدی Roger Verneaux با عنوان Le Vocabulaire de Kant اهمیت دارد: Doctrines et méthodes و Les pouvoirs de l’esprit. این آثار بیش از آنکه دیکشنری به معنای محدود باشند، سازمان مفهومی فلسفهی کانت را از خلال واژگان (vocabulary) آن توضیح میدهند.
آثار Jean-Marie Vaysse، از جمله Dictionnaire Kant و Le vocabulaire de Kant، منابع فشردهتر و آموزشیتری هستند. این کارها برای مراجعهی مقدماتی سودمندند، ولی برای پژوهش تاریخی و تطبیقی باید در کنار منابع بنیادیتر استفاده شوند.
در مجموع، سنت فرانسوی اهمیت ویژهای برای پژوهش فارسی دارد. زبان فلسفی فارسی، مانند فرانسوی، در ترجمهی کانت با این مسأله روبهروست که چگونه تمایزهای دستگاه آلمانی را در زبانی دیگر بازسازی کند. مطالعهی تصمیمهای مترجمان فرانسوی بنابرین میتواند از تبدیل ترجمهی فارسی به تطبیق سادهی «یک واژه در برابر یک واژه» جلوگیری کند.
۹. Howard Caygill و سنت انگلیسی
در زبان انگلیسی، تالیف هاوارد کیگیل (Howard Caygill، A Kant Dictionary)، منتشرشده در ۱۹۹۵، برای سالها یکی از مهمترین منابع مرجع بوده است. اهمیت کیگیل در آن است که دیکشنری را صرفاً مجموعهای از تعریفها نمیفهمد. توجه او به «زبان فلسفه» و زمینهی تاریخی اصطلاحات باعث میشود بسیاری از مدخلها خصلتی تفسیری و تاریخفلسفی داشته باشند.
این ویژگی هم نقطهی قوت کتاب است و هم چیزی که هنگام استفاده باید در نظر گرفت. کیگیل گزارش خنثای یک ماشین واژهیابی نیست؛ بلکه خوانشی فلسفی از شبکهی مفاهیم کانت عرضه میکند. بنابراین بهتر است مدخلهای او با کارهای پیشین مثل کار آیسلر یا ویلاشک و شواهد مستقیم متنی مقابله شوند.
مشخصات کتابشناختی:
Howard Caygill, A Kant Dictionary, Oxford: Blackwell, 1995.
۱۰. The Cambridge Kant Lexicon
یکی از مهمترین دستاوردهای جدید به زبان انگلیسی The Cambridge Lexicon به ویراستاری جولیان ورث (Julian Wuerth) است. این مجموعه حاصل همکاری شمار زیادی از متخصصان کانت است و دامنهای وسیع از مفاهیم، آثار و مسائل فلسفهی کانت را در بر میگیرد.
از حیث کارکرد پژوهشی، Cambridge Kant Lexicon را میتوان در کنار Kant-Lexikon آلمانی قرار داد، هرچند ساختار، سنت تفسیری و زبان فلسفی دو مجموعه یکسان نیست. مقایسهی مدخلهای همنام در این دو اثر خود میتواند تمرینی بسیار سودمند باشد: اختلاف میان توضیح آلمانی و انگلیسی گاه نشان میدهد که انتقال زبان کانت به انگلیسی چه پیشفرضهای تفسیریای ایجاد کرده است.
۱۱. واژهنامههای ترجمههای Cambridge
دستهای از منابع که معمولاً کمتر از ارزش واقعیشان مورد توجه قرار میگیرند، واژهنامهها (یا برابرنامهها)ی همراه ترجمههای انگلیسی آثار کانت اند. برای مثال، Lectures on Logic، به ویراستاری و ترجمهی مایکل یانگ (J. Michael Young)، دارای واژهنامههای آلمانیـانگلیسی و انگلیسیـآلمانی است.
همین امر دربارهی Lectures on Metaphysics به ویراستاری کارل آمریکس (Karl Ameriks) و استیو ناراگون (Steve Naragon) اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا در آنجا علاوه بر روابط آلمانیـانگلیسی، زمینهی لاتینی اصطلاحات و نسبت درسهای متافیزیک کانت با سنت Baumgarten نیز اهمیت دارد.
این منابع از این جهت حیاتیاند که ترجمه را به تاریخ مفاهیم پیوند میدهند. برای مثال، مسیر یک مفهوم را میتوان به صورت زیر بازسازی کرد:
Baumgarten → اصطلاح لاتینی → کاربرد آلمانی کانت → معادل انگلیسی → معادل فرانسوی → معادل فارسی.
چنین زنجیرهای بسیار دقیقتر از روشی است که تنها متن آلمانی و یک ترجمهی انگلیسی را مقابل یکدیگر قرار میدهد.
۱۲. لاتین بهمثابه زبان پنهان واژهنامهی کانت
گرچه موضوع این کتابشناسی سه زبان آلمانی، فرانسوی و انگلیسی است، تحقیق جدی دربارهی اصطلاحات کانت بدون افزودن لاتین ناقص میماند. لاتین را حتی میتوان «زبان صفر» این تحقیق نامید. برای نمونه، روابطی از این دست باید بررسی شوند:
Erkenntnis — cognitio — connaissance — cognition/knowledge
Anschauung — intuitus — intuition — intuition
Vorstellung — repraesentatio — représentation — representation
Begriff — conceptus — concept — concept
Verstand — intellectus — entendement — understanding
Vernunft — ratio — raison — reason
Urteil — iudicium — jugement — judgment
این جدولها البته تنها نقطهی آغازند. خطر اصلی آن است که چنین روابطی را همارزیهای ثابت تصور کنیم. Gemüt نمونهی خوبی است: هیچ زنجیرهی سادهای از Gemüt به یک اصطلاح لاتینی، فرانسوی، انگلیسی و فارسی وجود ندارد که در تمام بافتها بدون باقیمانده کار کند.
درست در همین شکست همارزی است که مسألهی فلسفی ترجمه آغاز میشود.
۱۳. پیشنهاد یک روش استاندارد برای پژوهش اصطلاحات کانت
بر اساس این کتابشناسی میتوان برای هر اصطلاح کانت یک پروتکل پژوهشی چندمرحلهای طراحی کرد.
مرحلهی نخست، بررسی کاربردهای اصطلاح در خود نوشتههای کانت است. مرحلهی دوم، مراجعه به اشمید و ملین برای بازسازی فهم تاریخی نزدیک به عصر کانت است. مرحلهی سوم، استفاده از آیسلر برای مشاهدهی طیف گستردهی کاربردها است. مرحلهی چهارم، مراجعه به Kant-Index و کونکوردانسها برای بررسی توزیع، همنشینی و تحول استعمال. مرحلهی پنجم، مطالعهی Kant-Lexikon و Cambridge Kant Lexicon برای آگاهی از وضعیت پژوهش معاصر. مرحلهی ششم، مقایسهی سنتهای ترجمهی فرانسوی و انگلیسی است. تنها پس از طی این مراحل باید دربارهی معادل فارسی داوری کرد.
به صورت فشرده، مسیر تحقیق چنین خواهد بود:
Kant → Schmid → Mellin → Eisler → Kant-Index → Willaschek → Cambridge/Caygill → French translations → English translations → Persian
این مسیر یک اصل روششناختی مهم را تثبیت میکند: معادل فارسی نقطهی آغاز تحقیق نیست؛ نتیجهی تحقیق است.
۱۴. نمونهی پیشنهادی: Erkenntnis
واژهی Erkenntnis میتواند نخستین آزمون این روش باشد. به جای اینکه از ابتدا بپرسیم «Erkenntnis یعنی شناخت یا معرفت؟»، باید پرسش را تاریخیتر و فلسفیتر طرح کنیم: کانت این واژه را در چه ساختارهای نحوی و مفهومی به کار میبرد؟ نسبت آن با erkennen چیست؟ چه تفاوتی با Wissen، Kenntnis، Bewusstsein، Vorstellung و Urteil دارد؟ نسبت آن با cognitio در سنت لاتینی چیست؟ اشمید و ملین آن را چگونه فهمیدهاند؟ آیسلر موارد کاربرد آن را چگونه سازمان داده است؟ پژوهش معاصر چه تمایزهایی را در آن میبیند؟ چرا ترجمههای انگلیسی میان cognition و knowledge نوسان دارند؟ فرانسوی با connaissance چه چیزی را حفظ و چه چیزی را محو میکند؟
تنها پس از پاسخ به این پرسشها میتوان به فارسی بازگشت. ممکن است نتیجه این باشد که «شناخت» در بسیاری از موارد بهترین معادل است؛ اما این نتیجه با این ادعا که Erkenntnis «در لغت یعنی شناخت» کاملاً متفاوت خواهد بود. در حالت نخست، ترجمه حاصل پژوهش تاریخی ـ مفهومی است؛ در حالت دوم، جانشینی لغوی جای تحلیل فلسفی را گرفته است.
نتیجهگیری
تاریخ بیش از دویستسالهی واژهنامهنویسی کانت نشان میدهد که زبان فلسفهی او از همان آغاز بهعنوان یک مسأله شناخته شده است. از اشمید و ملین در عصر کانت تا آیسلر در قرن بیستم و Kant-Lexikon و Cambridge Kant Lexicon در پژوهش معاصر، هر نسل کوشیده است شبکهی اصطلاحات کانت را به شیوهای تازه بازسازی کند. در کنار این سنت، پیدایش کونکوردانسها و نمایههای Kant-Index امکان گذار از «تعریف مفهوم» به مطالعهی تاریخ واقعی استعمال واژه را فراهم کرده است.
برای پژوهش فارسی، اهمیت این منابع صرفاً کتابشناختی نیست. آنها مبنای نقد روشی ترجمهی کانت را فراهم میکنند. ترجمه هنگامی دچار مشکل میشود که فرض کند برای هر اصطلاح کانت از پیش معادلی فارسی وجود دارد که تنها باید آن را «پیدا» کرد. تاریخ واژگان کانت نشان میدهد که خودِ اصطلاح آلمانی حاصل تاریخی پیچیده از انتقال، تغییر و بازتعریف مفاهیم است.
از این رو، فرهنگ انتقادی اصطلاحات کانت به فارسی نباید صرفاً ساختاری دو ستونی داشته باشد:
آلمانی ← فارسی
بلکه باید دستکم بر پنج لایه استوار شود:
لاتین ← آلمانی کانت ← تاریخ استعمال کانتی ← فرانسوی/انگلیسی ← فارسی.
چنین پروژهای دیگر صرفاً «واژهنامهی کانت» نخواهد بود. موضوع آن تاریخ حرکت مفاهیم میان زبانهاست و در نتیجه میتواند به بخشی از پژوهشی وسیعتر دربارهی فلسفهی ترجمه و تاریخ زبان فلسفی فارسی تبدیل شود.
کتابشناسی گزیده
Berger, Larissa, and Elke Elisabeth Schmidt, eds. Kleines Kant-Lexikon. Paderborn: Wilhelm Fink, 2018.
Caygill, Howard. A Kant Dictionary. Oxford: Blackwell, 1995.
Eisler, Rudolf. Kant-Lexikon: Nachschlagewerk zu Kants sämtlichen Schriften, Briefen und handschriftlichem Nachlass. Berlin, 1930.
Eisler, Rudolf. Kant-Lexikon. Traduction et adaptation par Anne-Dominique Balmès et Pierre Osmo. 2 vols. Paris: Gallimard, 1994.
Heinicke, Samuel. Wörterbuch zur Kritik der reinen Vernunft und zu den philosophischen Schriften von Herrn Kant. 1788.
Mellin, Georg Samuel Albert. Encyclopädisches Wörterbuch der kritischen Philosophie. 1797–1804.
Schmid, Carl Christian Erhard. Wörterbuch zum leichtern Gebrauch der Kantischen Schriften. 1786; subsequent expanded editions 1788 and 1798.
Vaysse, Jean-Marie. Dictionnaire Kant. Paris: Ellipses.
Vaysse, Jean-Marie. Le vocabulaire de Kant. Paris: Ellipses.
Verneaux, Roger. Le Vocabulaire de Kant: doctrines et méthodes. Paris: Aubier-Montaigne, 1967.
Verneaux, Roger. Le Vocabulaire de Kant: les pouvoirs de l’esprit. Paris: Aubier-Montaigne, 1973.
Willaschek, Marcus, Jürgen Stolzenberg, Georg Mohr, and Stefano Bacin, eds. Kant-Lexikon. 3 vols. Berlin/Boston: De Gruyter, 2015.
Wuerth, Julian, ed. The Cambridge Kant Lexicon. Cambridge: Cambridge University Press.
منابع بیشتر برای پژوهش واژگانی
Hinske, Norbert, Heinrich P. Delfosse, Michael Oberhausen, et al. Kant-Index. Stuttgart-Bad Cannstatt: Frommann-Holzboog.
مجموعهی نمایهها، کونکوردانسها و مطالعات واژگانی آثار و درسگفتارهای کانت.
Kant, Immanuel. Lectures on Logic. Edited and translated by J. Michael Young. Cambridge: Cambridge University Press.
بهویژه واژهنامههای آلمانیـانگلیسی و انگلیسیـآلمانی و کونکوردانسهای ضمیمه.
Kant, Immanuel. Lectures on Metaphysics. Edited and translated by Karl Ameriks and Steve Naragon. Cambridge: Cambridge University Press.
بهویژه واژهنامههای آلمانیـانگلیسی و مواد مربوط به معادلهای لاتینی و نسبت با متافیزیک باومگارتن.
Kant, Immanuel. Opus Postumum. Edited by Eckart Förster. Translated by Eckart Förster and Michael Rosen. Cambridge: Cambridge University Press.
بهویژه glossary و concordance.
